Б.Эрдэнэболор: Бид ирээдүй гэхээсээ өнөөдрөө бодсон нь дээр

“Монголын мэдээ” сонин, 2011.06.03

Сэтгүүлч С.Ууганбаяр

Манай өнөөдрийн “Би Монголоо ингэж хөгжүүлнэ” буланд Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн судлаач, доктор Б.Эрдэнэболор уригдлаа. Германд боловсрол эзэмшсэн энэ залуу “малчид бол үндэсний соёлыг тээгч” хэмээсэн юм.

- Хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт өөрчлөлт авчрах цаг болжээ гэх юм. Хоцорсон ч байх, үгүй ч байх?

- Бид хөдөө аж ахуйн хөгжил гэх зүйлийг өнөө хүртэл тодорхойлж ирсэн зүйл нь ердөө дотоодын хэрэгцээг төдөн хувь хангана. Мал төдөн толгойгоор өслөө гэсэн хэдэн тоон үзүүлэлтээр л явж ирлээ. “Атрын III аян” хэрэгжүүлж, үүний үр дүн юун дээр гарч ирж байна вэ гэвэл дотоодын хэрэгцээг гурилаар 100 хувь, төмсөөр 100 хувь, хүнсний ногоогоор 60 хувь хангалаа гэсэн гурван тоо л явж байна. Энэ гурван тоо хангалттай юу гэвэл үгүй. Цаашдаа ингээд явах юм уу гээд олон асуудал бий. Саяхан би хөдөөгүүр явлаа. Хөдөөд цөөн га-д ногоо тарьдаг өрхийн тариачид олон байна. Дунд нь ороод явж байхад тэдний амьдарч байгаа байдал тун бүрхэг. Залуучууд нь цаашид яаж амьдрах вэ гэдгийг ч мэдэх юм алга. Дөнгөж амьжиргаагаа залгуулж явна. Тэгэхээр хөдөө аж ахуйг хөгжүүлнэ гэдэг зөвхөн мал үржүүлэх, тариа ногооны ургацыг дээшлүүлэх биш. Хамгийн гол нь хөдөө аж ахуйг эрхэлж байгаа хүмүүсийн амьжиргааг дээшлүүлэх хэрэгтэй. Ерөөсөө ХАА-н салбарыг хөгжүүлэх биш Хөдөөгийн хөгжлийн бодлого гэсэн цогц бодлого байх ёстой. Ингэхээр “Атрын III аян”-аас тэр хүмүүст наалдсан юм алга.

Дэлхийн хөдөө аж ахуйн хөгжлийн ирээдүйг тодорхойлох 100 асуулт - II бүлэг

бэлтгэсэн Б.Эрдэнэболор, 2011 он

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛ

Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн систем ба технологи
Дэлхийн хүн амын өсөлт ба хүний дундаж орлогын өсөлтөөс шалтгаалан өсөн нэмэгдэж буй хүнс, тэжээлийн хэрэгцээг хангахын тулд газар тариалангийн үйлдвэрлэл XXI зуунд 70-100 хувиар нэмэгдэх төлөвтэй байна. Газар, усны нөөц хязгаартай тул технологийн дэвшлийг ашиглан үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлж, нэгж талбайгаас авах ургацыг нэмэгдүүлэх замаар нэмж шаардагдах бүтээгдэхүүний ихэнхи хэсгийг үйлдвэрлэнэ.

Газар тариаланд биотехнологийн болон органик гэсэн хөгжлийн хоёр чиг баримжаа үүссэн цагаас хойш эдгээр нь биенээ үгүйсгэсэн эсрэг тэсрэг зүйлүүд мэт ойлголтыг төрүүлсээр өдийг хүрэв. Уг мэтгэлцээнийг эрдэм шинжилгээний төвшинд саяхнаас нухацтай авч үзэн, органик хөдөө аж ахуй, генийн өөрчлөлт бүхий ургамлуудын тариалантай зэрэгцээд оршин тогтнох боломж бий эсэх талаар судалж эхэлж байна. Түүнчлэн ер нь газар тариаланг хөгжүүлэхэд зөвхөн нэг чиглэлийг барьж, бусдыг нь үгүйсгэх маягийн туйлшралыг буруушааж, үүний оронд төрөл бүрийн (уринш, цомхотгосон хөрс боловсруулалт, агро-ойн аж ахуй, газар тариалан-мал аж ахуй буюу газар тариалан-загасны хосолсон үйлдвэрлэл, нарийвчлалтай хөдөө аж ахуй г.м.) системд суурилсан эрчимжүүлэлтийн олон янзын стратегиудаас тухайн бүс нутаг бүрийн агро-экологийн болон нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл байдалд аль нийцтэйг нь ашиглаж байх нь зөв гэсэн үзэл санаа нилээд хүчээ авах хандлага ажиглагдаж байгаа юм. Түүнчлэн газар тариаланд бодитоор тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд шинжлэх ухааныг чиглүүлж, төрөл бүрийн нөхцөл байдалд тариаланг тогтвортой эрчимжүүлэхэд эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнг ашиглах хэрэгцээ, ач холбогдол нэмэгдэж байна.

Дэлхийн хөдөө аж ахуйн хөгжлийн ирээдүйг тодорхойлох 100 асуулт - Удиртгал ба I бүлэг

бэлтгэсэн Б.Эрдэнэболор, 2011 он

УДИРТГАЛ

Энэ зууны дунд үед 9 тэрбум болтлоо өсөх дэлхий хүн амыг тэжээхийн тулд хүнс үйлдвэрлэлийг 70-100% нэмэгдүүлж, хүнсний хуваарилалтыг сайжруулан, ядуу орнууд дахь өлсгөлөнг бууруулах шаардлагатай. Өнөөгийн байдлаар уг нь дэлхийн бүх хүнд хүрэлцэхээр хүнс үйлдвэрлэж байгаа боловч нэг тэрбум хүн ядуурлын улмаас өлсгөлөн амьдарч байна. Иймээс 2015 он гэхэд ядуурлыг 50% бууруулах зорилтыг НҮБ-ээс Мянганы Хөгжлийн Зорилтуудын хүрээнд дэвшүүлжээ.

Хүнс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхээс гадна уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, энергийн тогтвортой эх үүсвэрүүдийг нэмэгдүүлэх зэрэг олон асуудлууд хөдөө аж ахуйн ирээдүйг тодорхойлох төлөвтэй байна. Тус салбарт огтлолцож буй зорилтууд хоорондоо зөрчилдөх тохиолдлууд ч ажиглагдах болжээ. Тухайлбал хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ дэлхий дахинд нэмэгдэж, ядуу орнуудад өлсгөлөн буурахгүй байхад газар тариаланд био-түлш үйлдвэрлэж буй нь зөв эсэх талаар улс төрчид, эрдэмтэд талцан маргалдах болов. Зарим нь эхлээд хүн төрөлхтөнг өлсгөлөнгөөс ангижруулж байж дараа нь газар тариаланг өөр зорилгод ашиглах хэрэгтэй гэж үзэж байхад нөгөө хэсэг нь хөдөө аж ахуй нь өөрөө хүлэмжийн хийн 1/3-ийг ялгаруулдгийн хувьд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр бий болгоход чиглэсэн технологи, арга барилуудыг нэвтрүүлэх нь зөв гэж үзэж байна. Энэ мэтчилэн цаашид ч зөрчилдөөн үргэлжлэх боловч ирээдүйн хөдөө аж ахуй нь зөвхөн ахиу хүнс үйлдвэрлэхэд бус, хөдөөгийн хөгжил, байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн олон зорилтуудыг биелүүлэхэд нэгэн зэрэг чиглэж, эдгээр зорилтуудын хоорондох зохимжтой балансад тулгуурлан хөгжих нь нэгэнт тодорхой болжээ.

Хөдөө аж ахуйн салбар дахь инновацийн тогтолцоо

Б.Эрдэнэболор & А.Бакей

Хураангуй

Үндэсний инновацийн тогтолцооны үзэл баримтлалын хөдөө аж ахуйн салбар дахь тусгац болох “Хөдөө Аж Ахуйн Инновацийн Тогтолцоо”-ны үзэл баримтлал нь хөдөө аж ахуйн салбарт шинэ технологи бий болгох, нэвтрүүлэх, ашиглахад дангаараа буюу хамтран оролцож буй байгууллага, хувь хүмүүс, мөн шинэтгэлийн үйл явцад шууд ба шууд бусаар нөлөөлж буй инститициудыг хамарсан өргөн хүрээтэй ойлголт бөгөөд 1990-ээд оны сүүл үеэс эхлэн дэлхийн олон улс оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөөр байна. Энэхүү үзэл баримтлалын дагуу Монгол оронд хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоог бэхжүүлэхэд юуны өмнө инноваци үүсэх, нэвчих, үйлдвэрлэлд ашиглагдах үйл явцад оролцож буй байгууллагуудын үүрэг, хариуцлага, санхүүгийн оролцооны оновчтой хуваарилалт, үйл ажиллагааны уялдаа холбоо шаардлагатай. Төрөөс хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоог бэхжүүлэхийн тулд хувийн хэвшлийн болон гуравдагч секторын оролцоог дэмжих, хөдөөгийн иргэдийн ахуй амьдралын хэв маягт тохирсон сургалт, мэдээллийн үйлчилгээг нэвтрүүлэх, оролцооны аргад суурилсан судалгааг дэмжих, орон нутагт инноваци нэвчих институцийн орчныг бүрдүүлэх, мөн хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоон дахь байгууллагуудын хүчин чадлыг нэгдмэл зорилгод төвлөрүүлэхүйц төсөл, хөтөлбөрүүдийг санаачлах нь зүйтэй.

("Үндэсний Инновацийн Тогтолцоо: инноваци ба аж үйлдвэрийн бодлого" онол  практикийн бага хуралд тавьсан илтгэл, 2009 оны IV сарын 10, Улаанбаатар)

"Фермерийн эрдэм" нийгэмлэгийн тэргүүн Б.Эрдэнэболор: Фермерийн аж ахуйн хөгжил зогсонги байдалд орсон

2010.02.04, Улаанбаатар хот

Ярилцсан Р.Заяа

www.dayar.mn сайт (http://haa.dayar.mn/news/show/2825)

www.gogo.mn сайт (http://news.gogo.mn/r/65741)

Цаг агаарын хүндхэн шалгуурыг туулдаг малчдыг фермерийн аж ахуй эрхлэх хэрэгтэй гэж зарим нь үздэг. Энэ талаар "Фермерийн эрдэм" нийгэмлэгийн тэргүүн Б.Эрдэнэболортой ярилцлаа. 

-Фермерийн аж ахуйн хөгжил өнөөдөр ямар байна вэ?

-Манай фермерийн аж ахуй нь 1990-2000 оны хооронд зах зээлд тулгуурлан хөгжиж төлөвшсөн бол 2005 он хүртэл сонгодог хэлбэрээрээ хөгжсөн. Өөрөөр хэлбэл, өрхийн эзэмшилд тулгуурлаж хөгжсөн. Тухайлахад, 2003 онд фермерийн аж ахуйн  хуулийн төслийг санаачилж боловсруулсан байдаг, мөн 2004 онд зохиомол хээлтүүлгийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн. Түүнээс хойш зогсонги байдалд орлоо. Учир нь фермерийн тухай хууль ч батлагдсангүй, 2005 онд тэжээлийн үйлдвэр барих тухай ярьж байсан нь өнөөдөр хэвээрээ. Харин энэ хугацаанд фермерүүдийн тоо хурдацтай өссөн байна. Гэлээ ч  чанарын өсөлт байхгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ салбарт шинэ техник, технологийг ашиглахгүй байна. Тэгэхээр энэ салбарыг хөгжиж байна гэж хэлж чадахгүй. Уг нь фермерийн аж ахуй нь цаг агаараас шалтгаалдаггүй учраас малчин, тариачныг хоолтой нь залгуулаад байх салбар шүү дээ.