Erdenebolor's Blog

Б.Эрдэнэболор: Бид ирээдүй гэхээсээ өнөөдрөө бодсон нь дээр

2011-06-19T20:42:00.003+08:00

“Монголын мэдээ” сонин, 2011.06.03

Сэтгүүлч С.Ууганбаяр

Манай өнөөдрийн “Би Монголоо ингэж хөгжүүлнэ” буланд Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн судлаач, доктор Б.Эрдэнэболор уригдлаа. Германд боловсрол эзэмшсэн энэ залуу “малчид бол үндэсний соёлыг тээгч” хэмээсэн юм.

- Хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт өөрчлөлт авчрах цаг болжээ гэх юм. Хоцорсон ч байх, үгүй ч байх?

- Бид хөдөө аж ахуйн хөгжил гэх зүйлийг өнөө хүртэл тодорхойлж ирсэн зүйл нь ердөө дотоодын хэрэгцээг төдөн хувь хангана. Мал төдөн толгойгоор өслөө гэсэн хэдэн тоон үзүүлэлтээр л явж ирлээ. “Атрын III аян” хэрэгжүүлж, үүний үр дүн юун дээр гарч ирж байна вэ гэвэл дотоодын хэрэгцээг гурилаар 100 хувь, төмсөөр 100 хувь, хүнсний ногоогоор 60 хувь хангалаа гэсэн гурван тоо л явж байна. Энэ гурван тоо хангалттай юу гэвэл үгүй. Цаашдаа ингээд явах юм уу гээд олон асуудал бий. Саяхан би хөдөөгүүр явлаа. Хөдөөд цөөн га-д ногоо тарьдаг өрхийн тариачид олон байна. Дунд нь ороод явж байхад тэдний амьдарч байгаа байдал тун бүрхэг. Залуучууд нь цаашид яаж амьдрах вэ гэдгийг ч мэдэх юм алга. Дөнгөж амьжиргаагаа залгуулж явна. Тэгэхээр хөдөө аж ахуйг хөгжүүлнэ гэдэг зөвхөн мал үржүүлэх, тариа ногооны ургацыг дээшлүүлэх биш. Хамгийн гол нь хөдөө аж ахуйг эрхэлж байгаа хүмүүсийн амьжиргааг дээшлүүлэх хэрэгтэй. Ерөөсөө ХАА-н салбарыг хөгжүүлэх биш Хөдөөгийн хөгжлийн бодлого гэсэн цогц бодлого байх ёстой. Ингэхээр “Атрын III аян”-аас тэр хүмүүст наалдсан юм алга.

- Уг нь “Атрын III аян”-ыг үр дүнтэй болсон гэж үздэг. Будаа агуулах савгүй болж хүртэл үзлээ шүү дээ.

- Яахав, аян үр дүнтэй болсон. Техникийн шинэчлэлт, засварын өртгийг төрөөс гаргаад хийчихэж болно шүү дээ. Гол асуудал нь энэ л байсан. Энэ салбарыг явуулахад тариаланчдад хөнгөлөлттэй зээл олгох, техник шинэчлэх л асуудал байсан. Үүнийг л төрөөс хийчихээр аяндаа болоод явчихаж байгаа юм. Хамгийн гол нь энэ аянд хамрагдаж чадаагүй жижиг тариачид бий. Бүр өргөн хүрээнд авч үзэхээр 170 мянган малчин өрх бий. Нийлээд 200 гаруй мянган өрх цаашид яаж амьдрах вэ гэдэг асуудал л чухал. Тэгэхээр энэ аян өргөн хүрээг хамарч чадаагүй гэж хэлэх байна. ХАА-г хөгжүүлнэ гэдэг газар дээр нь очоод тариалалтыг нэмэгдүүлэх арга хэмжээнээсээ илүү энэ нь ашигтай юу гэдгийг юуны түрүүнд ярих хэрэгтэй. Ерөөсөө тэнд хүн амьдрахад амьжиргаагаа залгуулаад явчих л бодлого байх хэрэгтэй. Тэгэхээр төрөөс харж үзэх л хэрэгтэй.

- Таны хувьд энэ аяныг бүрэн дүүрэн үр ашгаа өгсөн гэж үздэггүй юм байна. Гол дутагдал гэж байх л учиртай. Энэ нь юу вэ?

- Би төрөөс хэрэгжүүлж байгаа энэ төсөл хөтөлбөрүүдийг шүүмжлэх гэсэн юм биш, энэ бүгд зөв, гэхдээ маш дутуу гэж хэлэх гээд байгаа юм. Одоо энэ техник технологийн асуудал яригдаж байгаа ч үүний цаана хүн байдгийг мартсан хөтөлбөр болсон. “Атрын III аян” хүнийг мартсан хөтөлбөр гэж байгаа юм. Тэгэхээр дараагийн хэрэгжих төсөл, хөтөлбөрүүд дээрээ сайн анхаарах хэрэгтэй. Жишээлбэл аяны сурвалжлага гарч байгаа юм. Манай улс төрчид хөдөө очоод 2000-3000 га-д тариалалт хийдэг том том компанийн захирлуудтай зургаа авахуулаад ирдэг. Гэтэл тэнд 3 га газарт гараараа малтаад төмс тарьж байгаа хүмүүс нь харагддаггүй. Тэр хүмүүс нь хаа байна вэ. Нэгэнт газар тариалан хөгжүүлье гэвэл тэр хүмүүс бас л хамрагдах ёстой. Ингэхээр жижиг аж ахуй эрхэлж байгаа хүмүүсийг харж үзье. Үнэхээр том аж ахуйн нэгжүүд тариалалтыг нуруун дээрээ авч яваа нь үнэн. Гэхдээ будаагаар 100 хувь хангалаа гээд өрхийн амьжиргаа дээшлэхгүй бол энэ үр дүн биш. Тэгэхээр өнөөдөр будаагаар 100 хувь хангахдаа гол нь биш, тэр хүмүүсийн амьжиргаанд нөлөөлж байна уу үгүй юу гэдгийн л нэн тэргүүнд харах ёстой.

- Энэ мэт зүйлийг харж үзэх цаг иржээ. Тэгэхээр ямар боломжууд харагдаж байна?- Энэ мэт зүйл дээр төрөөс татаас олгох хэрэгтэй. Хоёрдугаарт ХАА-нд экосистемийн төлбөр ярих цаг нь болсон. Өөрөөр хэлбэл хөдөө амьдарч байгаа хүмүүс байгаль хамгаалах үүрэг хүлээгээд, тэр үүргээ сайн биелүүлэхийн бол төрөөс урамшуулал олгоё. Биелүүлж чадахгүй бол урамшуулал олгох бүү хэл төлбөр торгууль авдаг болъё. Өнөөдөр бид байгаль сүйдлээ, бэлчээр хомсдлоо гэж байна. Үүнээс гарах гарцын нэг хэлбэр нь экосистемийн үйлчилгээний төлбөр юм. Нөгөө талд шууд бүтээгдэхүүнд олгодог татаас байж болно. Энэ нь олон улсад нэвтэрсэн арга. Гэхдээ энэ нь хөдөө аж ахуйдаа зохицсон уян хатан байх хэрэгтэй гэж боддог. Үүнийг л хүмүүст хүргэх гэсэн юм.

- Тэгэхээр манайхан фермийн аж ахуйг ихэд сонирхох болжээ. Нөгөө талаар цөлжиж байгаа үед энэ чухал гэх юм.

- Манайд фермерийн аж ахуйг хөгжүүлж ирсэн зорилго нь мөн л дээр ярьсантай ижил. Адилхан л хот сууринг сүүгээр хангана гэсэн зорилгоор хот тойрсон фермерүүд бий болгосон болохоос биш өнөөх хөдөө байгаа малчдаа бас л мартсан. Түүнээс биш фермерийн аж ахуйг хөгжүүлж хөдөөгийн иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлнэ гэж ярьж байхыг сонссонгүй. Мэдээж фермерийн аж ахуйг зөв эрхлээд явуулах юм бол өрхийн тариалан, нүүдлийн мал аж ахуйг бодоход орлого сайтай. Гэхдээ энэ нь хүн бүхэнд хүртээлтэй зүйл биш. Энэ бол зөвхөн хот орчмын бүс нутгуудад хөгжинө гэсэн үг. Одоо ч гэсэн фермерийн аж ахуй хөгжлийнхөө том бэрхшээлтэй тулгарчихсан. Бид эрчимжсэн гэж ярьж байгаа ч яг үнэндээ улирлын чанартай бэлчээрийн аж ахуй л эрхэлж байгаа юм. Зун бэлчээх бэлчээр нь хомсдсон гээд асуудал бас бий. Хөдөөнөөс малчид ороод ирчихсэн байдалтай л байна. Асуудлыг шийдээд цааш нь хөгжүүлнэ гэхэд хөдөөгийн иргэдийн орлогыг нэмэгдүүлэх олон боломжийн нэг нь болж чадахаас биш нийт масс тэр чигээрээ хамрагдана гэж үгүй л дээ.

- Манайд фермерийн мал аж ахуйг хөгжүүлэх гэхээр нүүдлийн мал аж ахуйтай уялдаж өгөхгүй гээд буруушаадаг хүмүүс бий. Энэ талаар?

- Ерөөсөө фермерийн аж ахуй, нүүдлийн мал аж ахуй хоёрыг хольж хутгах хэрэггүй. Хослоод хөгжих хэрэгтэй. Нэг нэгэнтэй нь өрсөлдүүлж ярих бүр ч хэрэггүй. Яг үнэндээ өнөөдөр өрсөлдөөд байгаа ч юм алга л даа. Нүүдлийн мал аж ахуйн гол орлого бол угаасаа бог малдаа байдаг. Тэгэхээр үхрээр дагнасан фермер бий болго л доо. Ингэж л хослуулмаар байгаа юм. Жишээ нь хот орчмын фермээр явж байхад хөдөө мал маллаж байсан хүмүүсийн фермерийн аж ахуйтайгаа зөрчилдөөд болдоггүй. Харин хотоос шууд фермер эрхэлсэн хүмүүс бол ямар ч зөрчилгүй, ном журмын дагуу явж байх жишээтэй. Илүү амар, эхнээсээ фермер заалгаад тэр чигтээ явчихдаг.

- Та МАА, ХАА-г хөгжүүлэхэд төрөөс татаас өгөх хэрэгтэй гэж дурьдсан. Татаасыг бас зөв талд нь зарцуулах ёстой байх. Тэр жил ямаанд тус бүрт 5000 төгрөг өгөөд бөөн хэл ам болсон. Яаж зохицуулах вэ?

- Энд ерөөсөө хөдөө төмс тарьж, мал маллаж байгаадаа биш. Хөдөөгийн тэр соёлыг авч яваад л хамаг учир байгаа бий. Яадаг юм, хөдөөгийн тэр соёл үндэсний гэх зүйлийг авч яваа салбартаа мөнгө хаяхад болохгүй зүйл үгүй. Германд ч тэр, Баруунд ерөөсөө ХАА-н салбартаа мөнгө хаяад хүчээр авч явдаг. Биднийг ингээд анхаарахгүй ангайж байтал уул уурхайн олон компаниуд ороод ирлээ. Мөд өөр зүйл ч ороод ирэх юм билүү. Бид тэр их соёлыг чирч яваа улсаа ойлгохгүй бйана. Зүгээр л нэг тариа тарьж, мал малладаг хүмүүс гэж ойлгоод байх юм. Малчид бол үндэсний соёлыг тээгч мөн юм.

- Гэтэл таны ярьж байгаатай бас зөрчилдөхөөр зүйл ярьж байна. Бэлчээрийн даац хэтэрсэн. Нүүдлийн МАА эрхлэхэд хүнд боллоо гэж байна?

- Бэлчээрийн даац хэтэрсэн нь үнэн. Миний түрүүчийн ярьдаг экосистемийн үйлчилгээ чинь үүнтэй холбогдоно. Газар тариалан дээр ярихад нэг тонн будаанд 80 мянган төгрөг өгдөг тогтолцоо нэвтэрсэн дээ. Гэтэл тэр нөхөр будаа яаж ургуулав гэдгийг ерөөсөө асуугаагүй. Саяхан Төв аймгийн Баянцогт суманд тариалан эрхэлдэг нэг нөхөртэй уулзаад ярьж байхад тэр “ноднин нэг газар аваад, яаж тарихаа мэдэхгүй газар хагалаад л суулгачихсан. Тэгээд ургаагүй” гэж байгаа юм. Надад бол Монголын газрыг хичнээн ийм хүн сүйтгэж байгаа бол гэж бодогдож байлаа. Тэр хүний хичнээн хохирол учруулсныг ерөөсөө тооцдоггүй. Тэгэхээр технологийн дагуу тариалангийн соёлыг нэвтрүүлээд явж байгаа хүмүүст тэр 80 мянгаа нэмээд ч хамаагүй өгөөд, харин газрыг энэ мэтчилэн сүйтгэж байгаа хүмүүсээс мөнгө авах хэрэгтэй. МАА-н салбар дээр ярих юм бол нийт малчдыг газар сүйтгээд байна гэж болохгүй. Мөн адил малаа зөв зохистой маллаад бэлчээрээ хадгалаад явж байгаа хүмүүсийг төр шагнах хэрэгтэй. Харин бэлчээр сүйтгээд байгаа хүмүүс торгодог тогтолцоог бий болгоё л доо. Энэ бүгдийг экосистемийн үйлчилгээний төлбөрт суулгаж өгөх хэрэгтэй. Би энэ саналаа төр засгийн удирдлагуудад хүргэе гэж бодож байгаа.

- Төрөөс татаас өгөхийн тулд улсын эдийн засаг чадамжтай байх шаардлагатай. Түүнийг бүрдүүлэх шаардлага тулгарч таарна. Үүнийг яаж зохицуулах вэ?

- МАА-г нэгэнт стратегийн ач холбогдолтой гэж үзэж байгаа л бол төр мөнгө хаях ёстой. ХАА-д татаас өгөх шалтгаанууд угаасаа байгаа. Энэ нь нүүдлийн мал аж ахуй фермерийн аж ахуйтайгаа зах зээлд өрсөлдөх чадвар муу байна гэж үзвэл төрөөс зөрүүг нь өгдөг байх. Эдийн засгийн чадавхийг дэмжиж байгаа хэрэг л дээ. Нөгөө талаар улс үндэстний соёлын асуудал. Улс үндэстний соёл хаана байна гэхээр хөдөө л байгаа юм. Өнөөдөр гадаадынхан Улаанбаатарт ирээд Монголын соёлыг мэдэрч чадахгүй. Тэгэхээр Монголын соёл байх уу, үгүй юу гэдэг асуудал яригдана. Үнэхээр зах зээлээ дагаад малчид нь хотоо тойроод ороод ирэх юм бол хөдөө эзгүйрнэ. Ний нуугүй хэлэхэд эзгүй хөдөөд эзэн олон олдох байх шүү. Энэ их том асуудал юм. ХАА-г дэмжихгүй, малчид үгүй болбол Монголын соёл үгүй болчихно, Монголын соёл үгүй болчихоор Монгол гэж оршин тогтнох уу? Ерөөсөө энэ нь 170 мянган малчны асуудал биш, улс үндэстний асуудал юм.

- Та Германд ХАА-н чиглэлээр боловсорсон хүн. Тэгэхээр дэлхий нийтэд ХАА нь ийм байдалд орчихсон улс орон байдаг л байх даа?

- Германд бол зөвхөн МАА ч биш бүх зүйл татаасаар чирээд явдаг. Ноднин жил Бельги улсад яг энэ асуудлаар санал асуулга явсан. Тэнд энэ ХАА гэж ямар ч хэрэг алга. Татаасаар л угжиж авч явж байна, ийм хөдөө аж ахуйн хэрэг байна уу гэсэн санал асуулга явуулахад хүмүүс бүгд л ХАА хэрэгтэй гэсэн. Яагаад гэхээр соёлоо авч үлдэнэ гэсэн. Тэгэхээр нь хөдөө орон нутгаа авч үлдэхийн тулд татвар бий болгоно, та зөвшөөрөх үү гэхэд бүгд л зөвшөөрнө, би мөнгө өгөхөд бэлэн байна гэж Бельгийн иргэд хариулсан байдаг. Энэ бол үндэстний хэмжээний том асуудал учраас учир мэдэх иргэд ингэж хариулж байна шүү дээ. Түүнээс биш Монголын дэргэд Бельгийн соёл, үндэс гэж юу байхав дээ. Үнэн хэрэгтээ Голланд, Франц л байгаа биз дээ.

- Манайд ийм асуудал тавих цаг нь болсон юм бишүү?

- Манайд энэ санал асуулгыг тавибал яах вэ гэвэл, малчид даварч байна л гэнэ. Тэгэхээр би танд Монголын соёл чухал уу, малчдад өгөх хэдэн төгрөг чухал уу гэж асуумаар байгаа юм. Улсын төсвөөс хэдэн төгрөг малчдад зориулж гаргахад татгалзах ямар ч хэрэггүй юм. Үүнийг ярихаар миний түрүүчийн ярьсныг давтах болно. ХАА-д нэгэнт татаас өгч чирч яваа юм бол экосистемийн төлбөрийг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл байгальтайгаа хэрхэн харилцаж байгаад нь тааруулсан шагнал, торгуулийг бий болгох юм.

- Хөдөө эзгүйрэхээр эзэн олдоно гэлээ. Тэгэхээр манай Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Халх голын ай сав газарт олон мянган га газраа 99 жилээр түрээслэлээ. Үүгээрээ газар тариалан хөгжүүлнэ гээд байгаа шүү дээ. Энэ тал дээр ямар нэг юм хэлэх байх?

- Мэдээж, монгол хүн Монгол газар дээрээ бизнесээ хийгээд амьдрах ёстой. Төслийг нь нарийвчилж үзээгүй учраас нарийн хэлэх юм алга.

- Ер нь 99 жил ашигласан газраас бидэнд юу үлдэх вэ гэдгийг мэргэжлийн үүднээс асуувал юу гэх вэ?

- 99 жилийн цаадахыг хэн ч мэдэхгүй. Энэ хооронд галав юүлчих ч юм билүү. Яг үнэндээ би дургүй байгаа. Тэр хүмүүс 99 жилийн дараа явахад бидэнд юу үлдэх вэ. Заавал 99 жил байх шаардлагатай юмуу, хугацааг богиносгож болдоггүй юм уу. Энэ ер нь юу болоод өнгөрчихөв өө л гэж бодож сууна. Энэ тухай сониноос л харлаа. Манай уул уурхайн салбарт энэ мэт ашиглуулсан тохиолдол олон бий шүү дээ.

- Уул уурхай гэснээс манайхан хоёр толгойн талаар ид ярьж байна. Бас л хэдэн жил ашиглачихаад хоосон нүх үлдэх вий гэсэн айдас хаа хаанаа байгаа. Таны хувьд юу гэж бодох юм?

- Манай олонд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эдийн засагчид нэг л юм ярьж байгаа юм. Одоо мөнгө авах сонин биш, ирээдүйгээ бодъё гэж байна. Ирээдүй гэсэн ойлголт гарч ирээд байгаа юм. Эдийн засаг дээр ийм ойлголтыг алдагдсан боломж гэдэг юм. Ирээдүйд алдагдах боломж бас бий. Тэгэхээр Монгол улс өнөөдөр хөгжлийн тулгуур үедээ явж байгаа нь үнэн л юм бол өнөөдөр бидэнд хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Үнэндээ 50 жилийн дараа босгох тэр үйлдвэр бидэнд сонин байх уу, үгүй юу. Яг үнэндээ бид ирээдүй гэж 20 жил л хууртлаа шүү дээ. Ирээдүй сайхан болно л гэдэг. Өнөөдөр бас л хэвээрээ ирээдүй ярьсаар байна. Тэр том үйлдвэр жижиг зах зээл дээр явж чадах ч юм уу, үгүй ч юм уу. Тэгэхээр ирээдүй гэхээсээ өнөөдрөө бодсон нь дээр. Энэ хөрөнгө оруулалтаа өөрсдийнхөө мэддэг юмандаа хийе л дээ. Мэдэхгүй баахан үлгэр яриад явах юм. Монгол машин үйлдвэрлэнэ, компьютер үйлдвэрлэнэ, өндөр технологи нэвтрүүлнэ гээд ярих юм. Би мэдэхгүй, хүмүүсийг мунхруулаад байна. Бид мэддэг юмаа хийж, түүндээ хөрөнгө оруулъя л даа.

- Та ХАА-г хөгжүүлэхийн төлөө санаа тавьж явдаг хүн. Гэтэл өнөөх малчдын ганц зам гүүр болж байдаг сумын төвийн хэрэг алга байна гэх хүмүүс байна?

- Сумыг цөөрүүлэх хэрэгтэй. 2000 хүнтэй сумын засаг даргыг ямар дарга гэх вэ. Сумуудыг аваад үзэхээр зарим нь 10 мянган хүн амтай, гэрэл цахилгаан гээд гайгүй дэд бүтэцтэй байхад зарим нь 1000 гаруй хүнтэй, гэрэл цахилгаангүй байх жишээтэй. Ийм хэдэн сумыг нэгтгэх хэрэгтэй. Мэдээж дэд бүтцийг нь харж байж л нэгтгэх асуудал.

Дэлхийн хөдөө аж ахуйн хөгжлийн ирээдүйг тодорхойлох 100 асуулт - II бүлэг

2011-04-12T13:31:00.002+08:00

бэлтгэсэн Б.Эрдэнэболор, 2011 он

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛ

Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн систем ба технологи
Дэлхийн хүн амын өсөлт ба хүний дундаж орлогын өсөлтөөс шалтгаалан өсөн нэмэгдэж буй хүнс, тэжээлийн хэрэгцээг хангахын тулд газар тариалангийн үйлдвэрлэл XXI зуунд 70-100 хувиар нэмэгдэх төлөвтэй байна. Газар, усны нөөц хязгаартай тул технологийн дэвшлийг ашиглан үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлж, нэгж талбайгаас авах ургацыг нэмэгдүүлэх замаар нэмж шаардагдах бүтээгдэхүүний ихэнхи хэсгийг үйлдвэрлэнэ.

Газар тариаланд биотехнологийн болон органик гэсэн хөгжлийн хоёр чиг баримжаа үүссэн цагаас хойш эдгээр нь биенээ үгүйсгэсэн эсрэг тэсрэг зүйлүүд мэт ойлголтыг төрүүлсээр өдийг хүрэв. Уг мэтгэлцээнийг эрдэм шинжилгээний төвшинд саяхнаас нухацтай авч үзэн, органик хөдөө аж ахуй, генийн өөрчлөлт бүхий ургамлуудын тариалантай зэрэгцээд оршин тогтнох боломж бий эсэх талаар судалж эхэлж байна. Түүнчлэн ер нь газар тариаланг хөгжүүлэхэд зөвхөн нэг чиглэлийг барьж, бусдыг нь үгүйсгэх маягийн туйлшралыг буруушааж, үүний оронд төрөл бүрийн (уринш, цомхотгосон хөрс боловсруулалт, агро-ойн аж ахуй, газар тариалан-мал аж ахуй буюу газар тариалан-загасны хосолсон үйлдвэрлэл, нарийвчлалтай хөдөө аж ахуй г.м.) системд суурилсан эрчимжүүлэлтийн олон янзын стратегиудаас тухайн бүс нутаг бүрийн агро-экологийн болон нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл байдалд аль нийцтэйг нь ашиглаж байх нь зөв гэсэн үзэл санаа нилээд хүчээ авах хандлага ажиглагдаж байгаа юм. Түүнчлэн газар тариаланд бодитоор тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд шинжлэх ухааныг чиглүүлж, төрөл бүрийн нөхцөл байдалд тариаланг тогтвортой эрчимжүүлэхэд эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнг ашиглах хэрэгцээ, ач холбогдол нэмэгдэж байна.

34. Биотехнологийн төрөл бүрийн ололтуудыг газар тариаланд нэвтрүүлснээр ямар ашиг тус ба эрсдэлүүд (байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө; халалт, ган, хөрсний давс зэрэг стресс үүсгэгч орчны хүчин зүйлүүдэд мэдрэмтгий/тэсвэртэй байдал; үйлдвэрлэлийн орцоос хамаарах байдал нэмэгдэх/буурах; өндөрсгөсөн тэсвэртэй байдлын эрсдэлүүд; хүнсний аюулгүй байдал, хүний эрүүл мэнд ба хоол тэжээл; эдийн засаг, нийгэм, соёлын үр дагавар) үүсэх вэ?

35. Органик газар тариалан дэлхий нийтэд ба хөгжиж буй ядуу орнуудын нөхцөлд биологийн төрөл зүйл, экосистемийн үйлчилгээ, таримлын ургац ба хүний эрүүл мэндэд нөлөөлөх ямар давуу ба сөрөг талуудтай вэ?

36. Органик газар тариалан ба генийн өөрчлөлт бүхий ургамлын тариаланг хослуулан ашиглах замаар хүнс үйлдвэрлэлийг тогтвортой нэмэгдүүлэх зорилгод нийцсэн агро-экологийн менежментийн арга барилыг хэвшүүлэхийн тулд юуны өмнө тариалангийн эдгээр хэлбэрүүдийг дэмжигчдийн хоорондох идеологийн зөрчилдөөнийг хэрхэн шийдвэрлэх вэ?

37. Газар тариалангийн эрчимжсэн үйлдвэрлэлд урт хугацааны турш ашиглагдах шатах ашигт малтмал ба азот, фосфор, калийн бордооны дэлхийн нөөц ямар төвшинд байна вэ?

38. Хүнс үйлдвэрлэлийн системийн, гадаад эх үүсвэрээс гаралтай азот, фосфор, калийн нөөцөөс хараат байдлыг нь хэрхэн багасгах вэ?

39. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн системийн тогтвортой хөгжилд чиглэсэн дэвшлийг хянахад ашиглах боломжтой, төрөл бүрийн агро-экологи, нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн орчинд тохиромжтой бөгөөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн үзүүлэлтүүдийг хэрхэн бий болгох вэ?

40. Доройтсон газрыг нөхөн сэргээх буюу сэргээн засварлах замаар дэлхийн хүнс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд ямар хувь нэмэр оруулах боломжтой вэ?

41. Уур амьсгалын ба зах зээлийн эрсдэл, фермерийн аж ахуйн хөрөнгийн чадавхи, фермерүүдийн нөхцөл байдлыг харгалзан үзвэл төрөл бүрийн агро-экологи ба нийгэм-эдийн засгийн орчинд ээлжлэн тариалалт ба тариалан оролцсон үйлдвэрлэл эрхлэх ямар хувилбарууд (үр тариа, өргөн мөрт ба бусад үндсэн таримлын тариалан дахь уриншийн сэлгээ болон бусад уламжлалт системүүд, газар тариалан-мал аж ахуйн буюу газар тариалан-загасны аж ахуй хосолсон үйлдвэрлэл г.м.) хамгийн тохиромжтой вэ?

Таримал ургамлын селекци
Хүн төрөлхтөн 10,000 орчим жилийн өмнөөс газар тариалан эрхэлж, хүнс, тэжээл, эслэг үйлдвэрлэх явцдаа, тарималшуулсан ихэнхи ургамлынхаа, мөн тэдгээрийн ойрын төрөл ургамлуудын генетикийн баялаг төрөл зүйлийг ашигласаар иржээ. Харин XX зуун гарснаар шинжлэх ухаанд суурилсан ургамлын селекци хийгдэх болсон байна. Өнгөрсөн зууны эхний хагаст ургамлын селекцийн үндсэн арга барил нь зүйл хоорондын болон зүйл доторхи омог, сортуудыг хооронд эрлийзжүүлээд, дараа нь шилэн сонголт хийх зарчимд суурилж байсан бол 1950-иад оноос хойш эдийн өсгөвөр, мутагенез, генетикийн трансформаци гэх мэт олон технологиуд, мөн маркерт суурилсан селекцийн төрөл бүрийн аргууд бий болсноор генетикийн төрөл зүйлийг илүү өргөн хүрээнд судлах, бий болгох, ашиглах боломж бүрдэж, селекцийн ажлын үр дүн ч эрс сайжирсан байна. Таримал ургамлын селекцийн ажлын үр дүнгээс зөвхөн нэг жишээг дурдахад БНХАУ-д 1989-2009 оны хоорондох 20 жилд эрдэнэ шишийн ургац 36%, цагаан будааны ургац 25%, буудайн ургац 60%-иар тус тус өсчээ. Гэвч хөгжил жигд бус явагдсан бөгөөд селекцийн ажлыг нь эрчимжүүлэх шаардлагатай олон төрлийн ургамал, газарзүйн буюу тариалангийн бүс, бүслүүрүүд байсаар байна.

Селекци эрчимтэй хийгдсэн зарим таримлуудын ургацын биофизикийн потенциаль нь хэдийнэ шавхагдсаны зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд газар тариаланд нөөцийн (ус, энерги, шим тэжээлийн бодисууд) ашиглалтын үр ашгийг сайжруулах, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах зэрэг зорилтууд урьд урьдаас илүү хүчтэй тавигдах болсноор селекцийн ажлын зорилго, чиглэлүүд мөн өөрчлөгдөж байна. Хүнс, тэжээлийн ургамлын тэжээллэг чанарыг сайжруулах асуудал ч селекцид чухал байр суурь эзлэх болжээ.

42. Таримал ургамлын генетикийг сайжруулах замаар абиотик ба биотик стресс тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлэх нь нөөц ашиглалтыг үр ашгийг хэрхэн сайжруулах боломжтой вэ?

43. Газар тариалангаас ялгарч буй хүлэмжийн хийг багасгахын тулд таримал ургамлын генетикийг хэрхэн сайжруулбал зохистой вэ?

44. Хүйтрэлт, халалт, ган, талбай усанд автах, хөрсний хүчиллэг ихдэх, давсжилт зэрэг абиотик стресст тэсвэртэй сортуудыг гарган авахад ашиглаж болох селекцийн төрөл бүрийн аргачлалууд тус бүрдээ ямар харьцангуй давуу ба сул талуудтай вэ?

45. Таримал ургамлын ургацыг нэмэгдүүлэхэд болон шим тэжээл ашиглалтын үр дүнг сайжруулахад нэгэн зэрэг чиглэсэн селекцийн арга хэмжээнүүд ямар үр ашигтай вэ?

46. Таримал ургамлын генетикийг сайжруулснаар хүн, мал, загасны хэрэглэдэг бичил элементүүдийн хүртээмж хэрхэн өөрчлөгдөх вэ?

Ургамал хамгаалал
Газар тариалан үүссэн цагаасаа хойш өвчин, хортон, хог ургамлын учруулах эрсдэлийг дагуулсаар иржээ. Эдгээрийн тархалт гамшгийн хэмжээнд хүрсэн тохиолдол цөөнгүй бөгөөд гамшиг учрах тоолонд хүн төрөлхтөн алдаанаасаа суралцсаар, аажмаар газар тариаланг элдэв хор нөлөө бүхий бичил биетэн, хорт шавьж, мэрэгчид болон хог ургамлын учруулах гамшгаас хамгаалах зорилго бүхий судалгааны нэгэн томоохон чиглэл болох ургамал хамгааллыг хөгжүүлсэн билээ.

Ургамал хамгаалалд 1960-аад оны үед анх нэвтэрсэн Экологийн Ургамал Хамгаалал (Integrated Pest Management)-ын аргачлал анхандаа эзэн ургамлын өвчин, хортонд тэсвэртэй байдлыг сайжруулах, өвчин, хортны биологийн хяналт тогтоох зэрэг уламжлалт сэдвүүдэд төвлөрч байсан бол яваандаа холимог тариалан, “түлхэх-татах” арга зэрэг илүү боловсронгуй технологийн шийдлүүд, түүнчлэн ландшафтын төвшний биологийн хяналтад түлхүү анхаарах болов. Экологийн ургамал хамгаалал нь өдийг хүртэл амжилттай хөгжиж, фермерүүд болон нийгэмд олон талын ашиг тус үзүүлсээр ирсэн бөгөөд цаашид ч судалгаа, хэрэглээг нь улам өргөжүүлэн тэлэх шаардлагатай.

Ургамал хамгааллын эрдэм шинжилгээ шавьжийн судалгаанд хамгийн их анхаарал хандуулж, өвчний судалгааг удаахь байрт, хог ургамлын судалгааг гуравдугаарт тавих хандлага ажиглагддаг. Цаашид судалгааны сэдвүүдийг тухайн организмын учруулах хөнөөлийнх нь цар хүрээнд тохируулан эрэмбэлж байх нь зүйтэй. Түүнчлэн сүүлийн жилүүдэд академик хүрээнд болон донор байгууллагуудын санхүүжилтээр хэрэгжиж буй төслүүд голчон химийн бус аргуудыг, тэр дундаа экологийн ургамал хамгааллыг хөгжүүлэх чиглэлээр, харин бизнесийн байгууллагууд орчин үеийн шинжлэх ухааны ололтыг ашиглан генийн өөрчлөлтийн аргаар таримал ургамлын өвчин, хортонд тэсвэртэй чанарыг сайжруулах, мөн шавьж устгах үйлчилгээтэй боловч сээр нуруутан амьтанд хор багатай пестицидүүд бий болгох зэрэг дэвшилтэт технологийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллах хандлагатай болжээ. Цаашид ургамал хамгааллын эрдэм шинжилгээний эдгээр чиглэлүүдийг одоогийнх шиг салангид бус, аль болох хамтад нь, харилцан уялдаатайгаар хөгжүүлэх нь илүү үр дүнтэй.

Цаашид уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөн дор таримал ургамал болон өвчин, хортны хоорондох харьцаа яаж өөрчлөгдөхийг бид одоогоор мэдэхгүй хэдий ч таримлын өвчин, хортнууд одоогийнхоос түргэн хугацаанд тархаж, илүү өргөн цар хүрээг хамарсан гамшиг үүсгэдэг болох аюулыг үгүйсгэх аргагүй. Иймээс аюул, гамшгийн эсрэг дасан зохицох менежмент ба өндөр хурдтай инновацийн сүлжээг ургамал хамгааллын чиглэлээр бий болгох нь зүйтэй. Ер нь өнөөгийн ядуурал, өлсгөлөн, ирээдүйн хүнсний хангамж зэрэг асуудлуудыг үр дүнтэй шийдвэрлэхийн тулд таримал ургамлын ургалтын ба хураалтын дараах үед хортон шавьж, шувуу, хог ургамал болон бичил биетнүүдийн учруулах нөлөөнд тавих хяналтыг эрс сайжруулахуйц ургамал хамгааллын технологийн шинэ эрин үеийг эхлүүлэх шаардлагатай болжээ.

47. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр таримал ургамлын өвчин, хортны тархалт өөрчлөгдөх ямар нэг шинж тэмдэг мэдэгдэж байна уу?

48. Хүнд халдварлах боломжтой өвчний нянг дамжуулдаг шумуул мэтийн шавьжнуудын пестицид тэсвэрлэх чадварын эволюцийг багасгахын тулд газар тариалангийн инсектицидийн хэрэглээг хэрхэн өөрчлөх нь зохистой вэ?

49. Ургамал хамгааллыг сайжруулах чиглэлээр ландшафтын төвшинд нийгэм, эдийн засгийн хувьд тогтвортой ямар зохицуулалтуудыг хэрэгжүүлж, эдгээрээс ямар бодит үр дүн хүлээх боломжтой вэ?

50. Олон наст ургамлын тариаланд суурилсан хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн системүүдэд ургамал хамгааллын зориулалтаар хучлага таримлуудыг хэрхэн оролцуулж, үүнд эдийн засгийн болон эдийн засгийн бус ямар зардал гаргаж, эргээд ямар үр ашиг олох боломжтой вэ?

51. Таримал ба зэрлэг ургамлын биологийн төрөл зүйлийг нэмэгдүүлэх нь ургамал хамгаалалд хэрхэн тус нэмэр болох боломжтой вэ?

Мал аж ахуй
Мал аж ахуй нь хүнсний чухал эх үүсвэрүүдийн нэг болохоос гадна дэлхий улс орнуудын соёл, ёс заншилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг салбар юм. Өнөөгийн байдлаар ихэвчлэн ядуучуудаас бүрдсэн 1 тэрбум шахам хүн мал аж ахуйг дангаар буюу ихэнхи тохиолдолд газар тариалантай хослуулан эрхэлж амьжиргаагаа залгуулж байна. Бэлчээр ба тэжээлийн ургамлын тариалангийн талбай нийлээд дэлхийн нийт хөдөө аж ахуйн газрын 80%-ийг эзэлдэг бол усны нийт хэрэглээний 8% нь мал аж ахуйд ногддог. Иймээс ч мал аж ахуйн тогтвортой хөгжил нь дэлхий нийтийн анхаарлыг татсан асуудлуудад зүй ёсоор багтдаг.

Мал аж ахуй цаашид юуны өмнө уур амьсгалын өөрчлөлтөнд дасан зохицох шаардлагатай. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө жигд бус байх төлөвтэй тул яваандаа зарим төрөл, зүйлийн мал, мөн зүйл доторхи үүлдрүүдийн заримд нь тааламжтай байхад бусдад нь тааламжгүй үр дагаврууд үүсч болзошгүй юм. Нөгөө талаар мал аж ахуй нь өөрөө уур амьсгалын өөрчлөлтөд багагүй хувь нэмэр оруулдаг. Тухайлбал хүний үйл ажиллагааны улмаас үүсч буй метаны 37%, нүүрсхүчлийн хийн 9%, азотын исэлийн 65% мал аж ахуйгаас гаралтай.

Мал аж ахуйн салбарт цаашид нийтэд тохируулахаар хялбарчилсан арга барилуудаас татгалзаж, малын өөрийн онцлог ба маллагааны бүс нутаг тус бүрийн онцлог чанаруудад нийцэх, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийн системийн төрөлжсөн хувилбаруудыг боловсруулах нь зүйтэй. Өгөгдсөн нөхцөл байдал бүрт хамгийн тохиромжтой шийдлүүдийг тодорхойлж, хэрэгжүүлэх замаар бид мал аж ахуйн түүхий эд, бүтээгдэхүүнүүдийн ирээдүйн хэрэгцээг тогтвортой хангаж чадах, байгальд ээлтэй, эдийн засгийн үр ашигтай мал аж ахуйн салбарыг дэлхий дахинд төлөвшүүлж чадна.

52. Хөгжиж буй орнуудад жижиг ба дунд хэмжээний мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл, эдийн засгийн үр ашиг ба хүнсний хангамжийг нэмэгдүүлэх хувь нэмрийн хувьд хамгийн тохиромжтой байдлаар хэрхэн нэвтрүүлж, эдгээр хоёр төвшний үйлдвэрлэлийн хооронд зохистой тэнцвэрийг бий болгоход төрөөс ямар бодлого хэрэгжүүлэх нь зохистой вэ?

53. Мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн системүүдийг тогтвортой хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн төлөвшүүлэхэд ямар суурь зорилтуудыг дэвшүүлэх шаардлагатай вэ (систем тус бүрд зохистой малын тоо, сүргийн бүтэц г.м.)?

54. Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн харьцангуй их хэмжээгээр хэрэглэдэг орнуудад хэрэглээг нь бууруулахын тулд үр дүн сайтай бодлогын ба бусад ямар зохицуулалтуудыг нэвтрүүлж, тэдгээрээс мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний олон улсын худалдаа, ядуу орнууд дахь мал бүхий жижиг фермерүүдийн өрсөлдөх чадварт ямар нөлөөллийг хүсэн хүлээж болох вэ?

55. Хөгжиж буй орнуудад амьтны гаралтай уургийн тогтвортой үйлдвэрлэлийг төлөвшүүлэхэд далайн эргийн болон хуурай газрын загасны аж ахуй ямар хувь нэмэр оруулах боломжтой вэ?

56. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг хязгаарлах зарчмаар орон нутгийн зах зээлд түшиглэсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх, мөн аж үйлдвэржсэн орнууд дахь эрчимжсэн мал аж ахуйн салбарын үүсгэж буй нүүрстөрөгчийн мөрийг багасгах хамгийн үр дүнтэй ямар механизмууд байж болох вэ?

57. Мал аж ахуй, загасны аж ахуй эрхлэх төрөл бүрийн системүүд байгальд орчинд ямар нөлөө үзүүлж байна вэ?

58. Мал, амьтны халдварт өвчний тархалтыг багасгах, хүнд халдварлах аюултай шинэ өвчин үүсэх эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр эрчимжсэн мал аж ахуйд ямар өөрчлөлтүүд нэвтрүүлбэл зохих вэ?

Тайлбар:

* “Түлхэх-Татах” (Push-Pull) арга нь тариалангийн талбайд үндсэн таримлын хажуугаар тухайн таримлын гол хөнөөлт шавьжийг үнэрээрээ хөөх чадвартай ургамлууд, мөн талбайн захаар тус шавьжийг татах чадвартай ургамал тариалах замаар шавьжийг үндсэн тарималд хүргэхгүй байх шинэлэг арга юм. Энэ арга Африк тивд эрдэнэ шишийн тариаланд голчлон нэвтэрч байна.

** Энэ асуулт эх өгүүлэлдээ „Pest and disease management” гарчигтай өмнөх дэд бүлэгт байсан боловч тус дэд бүлэгт бүхэлдээ ургамал хамгааллын талаар бичигдсэн байх тул асуултыг дараагийн “Мал аж ахуй” дэд бүлэгт шилжүүлсэн болно (Б.Э).

Дэлхийн хөдөө аж ахуйн хөгжлийн ирээдүйг тодорхойлох 100 асуулт - Удиртгал ба I бүлэг

2011-04-08T17:12:00.007+08:00

бэлтгэсэн Б.Эрдэнэболор, 2011 он

УДИРТГАЛ

Энэ зууны дунд үед 9 тэрбум болтлоо өсөх дэлхий хүн амыг тэжээхийн тулд хүнс үйлдвэрлэлийг 70-100% нэмэгдүүлж, хүнсний хуваарилалтыг сайжруулан, ядуу орнууд дахь өлсгөлөнг бууруулах шаардлагатай. Өнөөгийн байдлаар уг нь дэлхийн бүх хүнд хүрэлцэхээр хүнс үйлдвэрлэж байгаа боловч нэг тэрбум хүн ядуурлын улмаас өлсгөлөн амьдарч байна. Иймээс 2015 он гэхэд ядуурлыг 50% бууруулах зорилтыг НҮБ-ээс Мянганы Хөгжлийн Зорилтуудын хүрээнд дэвшүүлжээ.

Хүнс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхээс гадна уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, энергийн тогтвортой эх үүсвэрүүдийг нэмэгдүүлэх зэрэг олон асуудлууд хөдөө аж ахуйн ирээдүйг тодорхойлох төлөвтэй байна. Тус салбарт огтлолцож буй зорилтууд хоорондоо зөрчилдөх тохиолдлууд ч ажиглагдах болжээ. Тухайлбал хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ дэлхий дахинд нэмэгдэж, ядуу орнуудад өлсгөлөн буурахгүй байхад газар тариаланд био-түлш үйлдвэрлэж буй нь зөв эсэх талаар улс төрчид, эрдэмтэд талцан маргалдах болов. Зарим нь эхлээд хүн төрөлхтөнг өлсгөлөнгөөс ангижруулж байж дараа нь газар тариаланг өөр зорилгод ашиглах хэрэгтэй гэж үзэж байхад нөгөө хэсэг нь хөдөө аж ахуй нь өөрөө хүлэмжийн хийн 1/3-ийг ялгаруулдгийн хувьд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр бий болгоход чиглэсэн технологи, арга барилуудыг нэвтрүүлэх нь зөв гэж үзэж байна. Энэ мэтчилэн цаашид ч зөрчилдөөн үргэлжлэх боловч ирээдүйн хөдөө аж ахуй нь зөвхөн ахиу хүнс үйлдвэрлэхэд бус, хөдөөгийн хөгжил, байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн олон зорилтуудыг биелүүлэхэд нэгэн зэрэг чиглэж, эдгээр зорилтуудын хоорондох зохимжтой балансад тулгуурлан хөгжих нь нэгэнт тодорхой болжээ.

Аль ч улс орны төрийн бодлогод хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн тогтвортой хөгжлийг хангах бодлогын орчин бүрдүүлэх асуудал чухал байр суурь эзэлдэг. Хөдөө аж ахуйн цаашдын хөгжлийг бодлогын таатай орчноор хангахад ирээдүйд явагдах өөрчлөлтүүд, хөгжлийн чиг хандлагын талаар зөв мэдээлэл хэрэгтэй. Гэтэл ирээдүйд явагдах байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн өөрчлөлтүүд, эдгээрийн нөлөөн дор хөдөө аж ахуйн салбар хэрхэн хөгжих талаар нэгдсэн ойлголт дэлхий дахинд дутагдалтайгаас гадна эрдэм шинжилгээ, бодлогын уялдаа хангалтгүй байна. Уг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмэр оруулах зорилгоор Их Британийн Эссексийн их сургуулийн профессор Жюль Прэттигээр ахлуулсан, 21 орны эрдэмтэн, олон улсын байгууллагуудын экспертүүдээс бүрдсэн нийт 55 гишүүнтэй судалгааны баг дэлхийн хөдөө аж ахуйн ирээдүйн хөгжилд шийдвэрлэх ач холбогдол бүхий 100 асуултыг тодорхойлж, "The top 100 questions of importance to the future of global agriculture" гарчигтайгаар “International Journal of Agricultural Sustainability“ сэтгүүлийн 2010 оны дөрөв дэх дугаарт нийтэлжээ. Судалгааны эхний шатанд багийн гишүүд тус бүртээ хөдөө аж ахуйн салбарт ажилладаг олон улсын байгууллагууд, их дээд сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагууд, хөдөө аж ахуйн мэргэжлийн судлаачдын нийгэмлэг, холбоод, төрийн бус байгууллагуудын тэргүүлэх экспертүүдээс бичгийн асуулга, семинар, нээллтэй хэлэлцүүлгийн аргуудаар саналуудыг нь авч, нэгтгэн нийт 618 асуултыг томъёолсон байна. Дараагийн шатанд эдгээр асуултуудыг i) уур амьсгал, усны нөөц, сав газрууд ба усан экосистем, ii) хөрсний үржил шим, элэгдэл ба бордооны хэрэглээ, iii) биологийн төрөл зүйл, экосистемийн үйлчилгээ ба байгаль хамгаалал, iv) энерги, уур амьсгалын өөрчлөлт ба нөхөн сэргэх чадвар, v) газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн систем ба технологи, vi) таримал ургамлын селекци, vii) ургамал хамгаалал, viii) мал аж ахуй, ix) нийгмийн капитал, жендер ба экстейншин, x) хөгжил ба амьжиргаа, xi) хөрөнгө оруулалт, эрх мэдэл ба бодлогын орчин, xii) хүнс нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ, xiii) үнэ, зах зээл ба худалдаа, xiv) хэрэглээний хэв маяг ба ба эрүүл мэнд гэсэн 14 бүлэгт ангилаад, асуултуудыг шүүж, заримыг нь хасах буюу нэгтгэх замаар бүлэг тус бүрт 5 “зайлшгүй”, 10 орчим “боломжийн” асуултууд тодорхойлсон бол төгсгөлийн шатанд ийнхүү шалгарсан 70 “зайлшгүй” асуулт дээр 146 “боломжийн асуулт”-уудаас багийн гишүүдийн санал асуулгаар 30-ыг нь шалгаруулан, нэмж, нийт 100 асуултыг шигшин тодорхойлжээ.

Энэхүү 100 асуулт нь улс орнуудын төр засаг, тэдгээрт зөвлөж, тусалж дэмждэг олон улсын байгууллагуудад хөдөө аж ахуйн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх чиглэлүүд, шийдвэрлэх асуудлуудыг тодорхойлж, энэ чиглэлээр бодлого боловсруулахад, мөн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын стратеги төлөвлөлтөнд зөвлөмж хэлбэрээр ашиглагдах зориулалттай. Нөгөө талаар эргээд эрдэм шинжилгээ нь хөдөө аж ахуйн бодлогыг өнөө ба ирээдүйд тодорхойлогч хүчин зүйлс, үйлдвэрлэлд бодитоор тулгарч буй асуудлуудад чиглэж ажиллах нь зүйтэй гэж үзсэн тул асуултуудыг мөн хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг төлөвшүүлэх, эрдэм шинжилгээ, төр, үйлдвэрлэлийн харилцан уялдааг сайжруулахад чиглүүлсэн болно.

Шалгарсан 100 асуултыг i) байгалийн нөөц, ii) хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, iii) хөдөө аж ахуйн салбарын хөгжил, iv) зах зээл ба хэрэглээ гэсэн логик дараалал бүхий 4 бүлэгт, хэсэг дотор нь дэд бүлгүүдэд ангилсан байдлаар, дэд бүлэг тус түрийн товч тайлбарын хамт дор сийрүүлэв.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ

Уур амьсгал, сав газрууд, усны нөөц ба усны экосистем
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас ирэх 50 жилд дэлхий дулаарах төлөвтэй байна. Далайн усны эрэг орчмын температур Уур Амьсгалын Өөрчлөлтийн Засгийн Газар Хоорондын Комиссын тооцоолсноос 3-5 дахин илүү хурдацтай нэмэгдэж, нүүрстөрөгчийн нийт ялгарлын тал хувийг шингээж авдаг далайн экосистемийн чадавхийг бууруулж буй нь тогтоогджээ. Түүнчлэн хүнсэнд хэрэглэгддэг загасны олон төрөл, зүйл устаж эхэлж байна. Загасыг хэтэрхий ихээр агнаж буйгаас дэлхийн загасны сүргийн 63 хувьд нөхөн сэргээх арга хэмжээ авахгүй бол устах нь тодорхой болсон нь НҮБ-ийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын судалгаагаар тогтоогджээ.

Усны гольдролыг өөрчлөн, хөдөө аж ахуй, хот суурин болон аж үйлдвэрийн хэрэгцээнд ашиглах нь улам ихэссээр байна. Цаашид усны тогтвортой менежментийг хэвшүүлэх, “ногоон”, “цэнхэр” усны хэрэглээний бүтээмжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн дорвитой санаачлагуудыг төрөл бүрийн төвшинд хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай болжээ. Хөдөө аж ахуйн салбарт ч газар тариалан, хөрс, усны менежментийг сайжруулж, уур амьсгалын өөрчлөлтөд нийцүүлэх нь тулгамдсан асуудал болоод байна.

1. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс улмаас байгаль орчинд явагдаж буй өөрчлөлтүүд газар тариалангийн технологи, усалгаа, ургацын төвшин, таримал ургамлын өвчний тархалт ба өвчин тэсвэрлэх чадварт цаашид ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

2. Хөдөө аж ахуйд ашиглаж буй цэвэр усны зарцуулалтыг дэлхий нийтэд экологийн тэнцвэрт сөргөөр нөлөөлөхөөргүй төвшинд хязгаарлахад ямар хэмжээний зардал шаардагдах вэ?

3. Борооны усыг цуглуулан ашиглахыг нэмэгдүүлснээр орон нутгийн төвшний гидрологийн урсгалд ямар өөрчлөлт орж, эдгээр нь нийлээд газарзүйн бүс, бүслүүрийн төвшинд усны нөөцөд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

4. Тэжээвэр ба байгалийн загасны аж ахуйгаас зэрлэг загасны сүргийн тоо толгой, усан доторхи болон далайн эргийн амьтан, ургамлын амьдрах орчинд үзүүлж буй нөлөөллийг хэрхэн бууруулах вэ?

5. Хөдөө аж ахуй дахь ус ашиглалтын бүтээмжийг нэмэгдүүлэхийн тулд ямар (үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэлийн технологийн, генетикийн, усалгаагүй тариаланд онцгой тохиолдолд бага хэмжээний усалгаа хэрэглэх, өвлийн хур тунадасыг хадгалах г.м.) аргачлалуудыг нэвтрүүлэх, үүнээс эдийн засгийн ямар үр дүн гарах боломжтой вэ?

6. Хуурай болон хагас хуурай бүс нутгуудад хүнс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхийн тулд ойн аж ахуй, агро-ойн аж ахуй, өвсөн хучлага, ус цуглуулах систем ба хадгалах байгууламжууд, ганд тэсвэртэй таримал ургамлууд, ус хэмнэх технологиудыг хэрхэн цогцлуулж, үүнээс эдийн засгийн ямар үр дүн бий болгох боломжтой вэ?

7. Усалгаатай газар тариалан болон байгаль орчны өөрийн хэрэгцээнд зориулагдах усны зарцуулалтын балансыг оптимальжуулж, усалгаанаас шалтгаалан байгалийн экосистемийн усны дотоод эргэлтийн эрүүл байдал алдагдах үзэгдлийг бууруулах бодлогын ба технологийн ямар шинэлэг шийдлүүд байж болох вэ?

Хөрсний шим тэжээл, элэгдэл ба бордооны хэрэглээ
Газар тариалан, биомасс үйлдвэрлэлийн тогтвортой хөгжилд хөрсний үржил шим чухал үүрэгтэй. Хөрсний байгалийн шим тэжээлийг алдагдуулахгүйн тулд таримлын ургацаар (үр, үндэс, булцуу, сүрэл ба ургацын бусад хаягдал, мод г.м) алдагдаж буй шим тэжээлийн бодисуудыг хөрсөнд нөхөн байршуулах шаардлагатай болдог. Иймээс хөдөө аж ахуй эрчимжих тусам бордооны хэрэглээ нэмэгддэг. Хөрсний шим тэжээлийн балансыг алдагдуулснаас үржил шимгүй болгож, элэгдэл, эвдрэлд оруулах явдал Сахарын цөлөөс урагш байрлах Африкийн, Өмнөд ба Зүүн өмнөд Азийн, мөн Карибын тэнгис орчмын орнуудын хөдөө аж ахуйд тулгамдсан асуудал болоод байна.

Хэдийгээр таримал ургамалд шаардагдах шим тэжээлийн бодисуудыг органик ба эрдэс бордооны аль аль нь хангах боловч бууц, компост болон бусад органик бордоог хэрэглэх нь хөрсний физик, хими, биологийн бүтэц, шинж чанарыг сайжруулах давуу талтай. Гэвч газар тариаланд дан органик бордоо ашиглах боломж одоогоор алга. Дэлхийн нийт 1.5 тэрбум га тариалангийн талбайг (жилд 5-10 т/га тунгаар) бордоход хүрэлцэх органик бордоо, түүний тээвэрлэлт ба бусад логистикийн асуудлууд эхлээд шийдвэрлэх шаардлагатай.

Ус, салхины нөлөөгөөр хөрсний үржил шимт өнгөн давхарга хорогдох нь хөрс муудаж, элэгдэлд орох, аажмаар цөлжих бас нэг шалтгаан болдог. Хөрсний органик ба шаварлаг бүрэлдэхүүн өнгөн давхаргад байрлах бөгөөд эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүд алдагдвал хөрс үржил шимээ алдан, ургамлын үндэс ургах гүн богиносно. Түүнчлэн хөрсний чийгийн багтаамж багасна.

8. Хөрсний тогтвортой менежментийг төлөвшүүлэх нь газар тариалан ба хөрсний экосистемийн бусад үйлчилгээнд ямар давуу талуудтай вэ?

9. Хөрсний үржил шим, чийгийн багтаамжийг сайжруулж, агро-экосистемийн нөхөн сэргээлтэд хувь нэмэр оруулахын тулд газар тариалан эрхэлдэг жижиг фермерүүдийн органик бордооны хэрэглээг нэмэгдүүлэх хамгийн үр дүнтэй ямар шийдлүүд байна вэ?

10. Тропикийн бүс дэх цагаан будааны тариалан ба өндөр уулын тариалангийн системийн хөрсний үржил шимийг энгийн, зардал багатай боловч үр дүнтэй сайжруулах ямар аргууд байж болох вэ?

11. Хөрсний эрдэсжилтийг багасгаж, органик нүүрстөрөгчийн агууламжийг нэмэгдүүлэхэд азотын бордоог ашиглах ямар заавар, зөвлөмжийг хүчин чадал багатай жижиг фермерүүдэд өгөх нь тохиромжтой вэ?

12. Хөрсний давсжилтыг хэрхэн бууруулж, давсжилтаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ?

13. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг нь багасгахад хөрсний уугуул амьд биетүүдийг хэрхэн үр дүнтэйгээр ашиглах боломжтой вэ?

14. Дэлхийн фосфатын нийт ба хөдөлгөөнт нөөц ирэх 100 жилд хүнсний хэрэгцээг тогтвортой хангах хэмжээний хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлд хүрэлцэх үү?

Биологийн төрөл зүйл, экосистемийн үйлчилгээ ба байгаль хамгаалал
Хөдөө аж ахуй нь байгаль дахь зэрлэг амьтан, ургамлын амьдрах орчныг тариалангийн талбай болгон хувиргадаг тул биологийн төрөл зүйлийг хорогдуулдаг хамгийн гол хүчин зүйл юм. Түүнчлэн хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл эрчимжих тусам химийн бордоо, ургамал хамгааллын бодисуудын хэрэглээ нэмэгдэх, уриншлах талбай багасч, хугацаа нь богиносох, фермийн буюу бүс нутгийн төвшинд газар тариалан төрөлжих зэрэг өөрчлөлтүүд явагдах бөгөөд эдгээрийн дүнд тариалангийн талбайд амьдардаг организмууд эрс цөөрч, устдаг байна. Хөдөө аж ахуйн эрчимжүүлэлт нь экосистемийн үйлчилгээнүүд доройтох, хүлэмжийн хийн ялгарал ихсэх, хөрсний нүүрстөрөгч шингээх чадвар алдагдах нэг гол шалтгаан юм.

Иймээс цаашид өсөн нэмэгдэж буй хүнсний хэрэгцээг тогтвортой хангахтай давхцан хөдөө аж ахуйгаас экосистемийн үйлчилгээ, биологийн төрөл зүйлд үзүүлж буй сөрөг нөлөөлөл, мөн нийгэм-эдийн засгийн аливаа сөрөг нөлөөллүүдийг нь бууруулах зорилт дэлхий дахинд тавигдаж байна. Илүү их хүнс үйлдвэрлэхийн тулд одоо ашиглагдаж буй тариалангийн талбайн ургацыг нэмэгдүүлэхээс гадна шинээр атар эзэмших шаардлага ч үүсэх нь гарцаагүй. Хөдөө аж ахуйг тохиромжтой газар нь эрчимжүүлэх бол зарим нутагт эрчимжүүлэхгүй буюу эрчимгүйжүүлж, экстенсив хэлбэрт оруулах нь зөв ч байж болно. Түүнчлэн технологийн хөгжлийг зөв ашиглах нь чухал. Тухайлбал шинэ технологиудад суурилан хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэхээс гадна одоогоор ашиглагдахгүй буй газруудад тариалан эрхлэх боломжийг бүрдүүлж болно. Жишээ нь таримал ургамлын ганд тэсвэртэй сортуудыг бий болгож чадвал тариаланд тохиромж багатай хуурай бүс нутгуудад ч тариалан эрхлэх боломж бүрдэх юм.

15. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн системүүдэд үйлдвэрлэлийн бүтээмж, биологийн төрөл зүйлийн (ба/буюу бусад экосистемийн үйлчилгээний) хооронд ямар харилцаа оршдог вэ?

16. Хөдөө аж ахуйн эрчимжүүлэлт, эрчимгүйжүүлэлт, байгалийн амьдрах орчны статус квог тогтоох буюу нөхөн сэргээлтийг шийдвэрлэхэд эдийн засаг, байгаль орчин ба нийгэмд үр ашигтай арга хэмжээнүүдийг хэрхэн сонгож, хэрэгжүүлэх вэ?

17. Ганд тэсвэртэй ургамлын тариалан төрөл бүрийн бүс нутаг дахь байгаль орчинд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

18. Газар тариалан, мал аж ахуйд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад чиглэсэн менежментийг нэвтрүүлэх нь биологийн төрөл зүйлийн хамгаалал ба бусад төрлийн экосистемийн үйлчилгээнд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

19. Эрчимжсэн хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл явагдаж буй орчинд байгаль хамгаалах зориулалтаар тусгай хамгаалалтын болон зэрлэг буюу хагас зэрлэг байгалийн талбайг тус тусад нь тусгаарлан хамгаалах нь дээр үү, эсвэл эдгээр хэсэг талбайнуудыг аль болох нийлүүлж, хооронд нь уусгах байдлаар зохион байгуулах нь илүү үр дүнтэй юу?

20. Байгалийн амьдрах орчныг хаана нөхөн сэргээх нь хүнсний хангамжийг дээшлүүлж, байгаль орчны үр ашгийг авчрах хамгийн өндөр магадлалтай вэ?

21. Хөгжиж буй орнуудад, тэр дундаа Сахараас урагших Африкийн орнууд дахь эрчимжиж буй хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн системүүдэд, хөрсний үржил шим болон экосистемийн бусад үйлчилгээг хадгалахын тулд сайжруулсан технологи, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэх арга барил, институци, бодлогын ямар хувилбарууд, тэдгээрийн ямар оновчтой хоршлуудыг нэвтрүүлбэл зохих вэ?

22. Хөгжиж буй орнуудад экосистемийн (нүүрстөрөгч шингээх, ногоон усны кредит, биологийн төрөл зүйлсийг баяжуулах г.м.) үйлчилгээний нөхөн төлбөрийг нэвтрүүлснээр жижиг фермерүүд газар ашиглалт, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэх арга барилаа тогтвортой хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн сайжруулж, өөрчлөх болов уу?

Энерги, уур амьсгалын өөрчлөлт ба нөхөн сэргэх чадвар
Хөдөө аж ахуйн салбар бол энергийн томоохон хэрэглэгч. Тус салбарт машин, тоног төхөөрөмжийг ажиллуухад их хэмжээний энерги шууд зарцуулагдахаас гадна бусад орц, материалуудад шингэсэн үлэмж энерги шууд бусаар хэрэглэгддэг. Иймээс цаашид газрын тосны үнэ нэмэгдвэл хөрс боловсруулалт, усалгаа, хураалт, тээвэрлэлтийн зардал, түүнчлэн бордоо, ургамал хамгааллын бодис зэрэг үйлдвэрлэлийн орцын үнэ өсөх болно. Энэ нь ялангуяа хөгжиж буй орнууд дахь өрхийн фермерийн жижиг аж ахуйнуудад хүндээр тусах тул хөдөө аж аж ахуйн бүтээмж буурч, нэгж талбайгаас авах ургац багасах ба харин нийт ургацынхаа хэрэгцээг хангахын тулд тэднийг тариалах талбайгаа нэмэгдүүлэхэд хүргэж мэдэх юм.

Нөгөө талаар хөдөө аж ахуйн салбар өөрөө энергийн нэг эх үүсвэр юм. Дэлхийн хүн ам нэмэгдэхийн хэрээр энергийн хэрэгцээ цаашид өссөөр байх бөгөөд ирээдүйн энергийн хангамжийг тогтвортой шийдвэрлэхийн тулд нөхөн сэргээгдэх энергийн эх үүсвэрүүд, тухайлбал хөдөө аж ахуйн салбар дахь боломжуудыг түлхүү ашиглах шаардлагатай.

Хүн төрөлхтөнд тулгараад буй хамгийн том асуудал болох уур амьсгалын өөрчлөлт хөдөө аж ахуйд төрөл бүрийн эерэг ба сөрөг нөлөө үзүүлэх төлөвтэй байна. Хөдөө аж ахуйн цаашдын хөгжилд илүү их хүнс үйлдвэрлэх, уур амьсгалын өөрчлөлтөнд дасан зохицох, хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгах замаар уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг бууруулах гэсэн хэд хэд томоохон зорилт тавигдах нь тодорхой болоод байна. Цаашид уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөхөн сэргэх чадварыг тогтвортой хөдөө аж ахуйн гол шалгуур үзүүлэлт болгон ашиглах шаардлагатай.

23. Хүнс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ хөдөө аж ахуйгаас ялгарч буй хүлэмжийн хийг багасгах хамгийн үр дүнтэй ямар шийдлүүд байна вэ?

24. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр үүсч болзошгүй хүн амын шилжилт хөдөлгөөний томоохон урсгал ямар эрсдэлийг дагуулж, хөдөө аж ахуйд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

25. Хөдөө аж ахуйд шууд ба шууд бусаар их хэмжээний энерги зарцуулагдаж буй өнөөгийн нөхцлийг ирэх 40 жилийн дотор ямар арга замаар “нүүрстөрөгчийн илүүдэлгүй”-гээр хүнс үйлдвэрлэх төвшинд хүргэж өөрчлөх вэ?

26. Хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, нүүрстөрөгчийг хөдөө аж ахуйд хадгалахад төлбөр олгох зах зээлийн төрөл бүрийн механизмуудыг хэрхэн хэрэгжүүлж, тэдгээрээс хөдөө аж ахуйн салбарт ямар өөрчлөлт бий болгох боломжтой вэ?

27. Өсөн нэмэгдэж буй хүнс, энергийн хэрэгцээг хангалттай хэмжээний, хэт өндөр бус үнэ бүхий бүтээгдэхүүнээр хангахын тулд газар ашиглалтыг нэмэгдүүлэхдээ экосистемийн үйлчилгээнүүдэд хохирол учруулахгүй байх тэнцвэрийг хэрхэн бий болгох вэ?

28. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн системүүдийн, уур амьсгалын аажим өөрчлөлт болон цаг уурын огцом хувьсал ба гэнэтийн үзэгдлүүдийн нөлөөнөөс нөхөн сэргэх чадварыг хэрхэн сайжруулах вэ?

29. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулан, экосистемийн үйлчилгээг нэмэгдүүлэхэд эрчимжүүлэлт ба эрчимгүйжүүлэлтийн ямар харьцаа бүхий хоршил шаардагдах вэ?

30. Хөдөө аж ахуйн салбарт үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, уур амьсгалын цаашдын өөрчлөлтөнд нөхөн сэргэх чадварыг нэмэгдүүлэхэд ургамлын селекци, шинэ технологиуд, үйлдвэрлэл эрхлэх шинэ арга барилуудыг тариалангийн уламжлалт арга барил, таримал ургамлуудын нутгийн зүйл, омгуудтай хэрхэн хослуулж ашиглах нь үр дүнтэй вэ?

31. Хөдөө аж ахуйд суурилсан биомасс боловсруулах үйлдвэрлэлийг өргөжүүлж, био-материал, энерги, хөрс сайжруулагч болон бусад өндөр өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх замаар нүүрс-устөрөгчид суурилсан эдийн засгаас нүүрс-усанд суурилсан эдийн засагт шилжих дэвшлийг хөдөө аж ахуйн салбарт хэрхэн үр дүнтэй хэрэгжүүлэх вэ?

32. Нүүрстөрөгчийн ялгарлыг фермерийн аж ахуйн төвшинд хэрхэн (жишээ нь хөрс боловсруулах технологи, олон наст ургамал, модны тариалан, цөөрөм байгуулах, бионүүрс хэрэглэх г.м.) тогтвортой бууруулах вэ?

33. Нүүрстөрөгчийн зах зээлд хөдөө аж ахуйг хамруулснаар фермерүүдэд бодитоор ямар ашиг тус бий болох вэ?

Хөдөө аж ахуйн салбар дахь инновацийн тогтолцоо

2011-04-05T19:59:00.004+08:00

Б.Эрдэнэболор & А.Бакей

Хураангуй

Үндэсний инновацийн тогтолцооны үзэл баримтлалын хөдөө аж ахуйн салбар дахь тусгац болох “Хөдөө Аж Ахуйн Инновацийн Тогтолцоо”-ны үзэл баримтлал нь хөдөө аж ахуйн салбарт шинэ технологи бий болгох, нэвтрүүлэх, ашиглахад дангаараа буюу хамтран оролцож буй байгууллага, хувь хүмүүс, мөн шинэтгэлийн үйл явцад шууд ба шууд бусаар нөлөөлж буй инститициудыг хамарсан өргөн хүрээтэй ойлголт бөгөөд 1990-ээд оны сүүл үеэс эхлэн дэлхийн олон улс оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөөр байна. Энэхүү үзэл баримтлалын дагуу Монгол оронд хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоог бэхжүүлэхэд юуны өмнө инноваци үүсэх, нэвчих, үйлдвэрлэлд ашиглагдах үйл явцад оролцож буй байгууллагуудын үүрэг, хариуцлага, санхүүгийн оролцооны оновчтой хуваарилалт, үйл ажиллагааны уялдаа холбоо шаардлагатай. Төрөөс хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоог бэхжүүлэхийн тулд хувийн хэвшлийн болон гуравдагч секторын оролцоог дэмжих, хөдөөгийн иргэдийн ахуй амьдралын хэв маягт тохирсон сургалт, мэдээллийн үйлчилгээг нэвтрүүлэх, оролцооны аргад суурилсан судалгааг дэмжих, орон нутагт инноваци нэвчих институцийн орчныг бүрдүүлэх, мөн хөдөө аж ахуйн инновацийн тогтолцоон дахь байгууллагуудын хүчин чадлыг нэгдмэл зорилгод төвлөрүүлэхүйц төсөл, хөтөлбөрүүдийг санаачлах нь зүйтэй.

("Үндэсний Инновацийн Тогтолцоо: инноваци ба аж үйлдвэрийн бодлого" онол практикийн бага хуралд тавьсан илтгэл, 2009 оны IV сарын 10, Улаанбаатар)

Erdenebolor & Bakey 2009; Agricultural Innovation System

"Фермерийн эрдэм" нийгэмлэгийн тэргүүн Б.Эрдэнэболор: Фермерийн аж ахуйн хөгжил зогсонги байдалд орсон

2011-03-23T21:35:00.003+08:00

2010.02.04, Улаанбаатар хот

Ярилцсан Р.Заяа

www.dayar.mn сайт (http://haa.dayar.mn/news/show/2825)

www.gogo.mn сайт (http://news.gogo.mn/r/65741)

Цаг агаарын хүндхэн шалгуурыг туулдаг малчдыг фермерийн аж ахуй эрхлэх хэрэгтэй гэж зарим нь үздэг. Энэ талаар "Фермерийн эрдэм" нийгэмлэгийн тэргүүн Б.Эрдэнэболортой ярилцлаа.

-Фермерийн аж ахуйн хөгжил өнөөдөр ямар байна вэ?

-Манай фермерийн аж ахуй нь 1990-2000 оны хооронд зах зээлд тулгуурлан хөгжиж төлөвшсөн бол 2005 он хүртэл сонгодог хэлбэрээрээ хөгжсөн. Өөрөөр хэлбэл, өрхийн эзэмшилд тулгуурлаж хөгжсөн. Тухайлахад, 2003 онд фермерийн аж ахуйн хуулийн төслийг санаачилж боловсруулсан байдаг, мөн 2004 онд зохиомол хээлтүүлгийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн. Түүнээс хойш зогсонги байдалд орлоо. Учир нь фермерийн тухай хууль ч батлагдсангүй, 2005 онд тэжээлийн үйлдвэр барих тухай ярьж байсан нь өнөөдөр хэвээрээ. Харин энэ хугацаанд фермерүүдийн тоо хурдацтай өссөн байна. Гэлээ ч чанарын өсөлт байхгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ салбарт шинэ техник, технологийг ашиглахгүй байна. Тэгэхээр энэ салбарыг хөгжиж байна гэж хэлж чадахгүй. Уг нь фермерийн аж ахуй нь цаг агаараас шалтгаалдаггүй учраас малчин, тариачныг хоолтой нь залгуулаад байх салбар шүү дээ.

-Фермерийн аж ахуйн тухай хуулийн төсөл батлагдахгүй байгаагийн шалтгаан нь юу вэ? Энэ салбарын хөгжүүлэхэд юуг шийдэх хэрэгтэй вэ? Жишээлбэл, тэжээлийн үйлдвэр байгуулах хэрэгтэй гэдэг?

-Аль 2003 онд яригдсан энэ хууль өнчин хүүхэд шиг л хаягдсан. Энэ хуультай уялдаж байгаа бусад хуулийг өөрчлөхөөс халшраад байгаа юм болов уу. Ер нь манайхан ярьсан зүйлээ тэр дор нь хэрэгжүүлдэггүй улс. Газар тариалангаа хөгжүүлье гэж 20-иод жил ярьсан зүйлээ жилийн дотор амжууллаа. Тэгэхээр эндээс харахад фермерийн аж ахуйд зоримог алхам хэрэгтэй. Хуулийг батлуулахад фермерүүдийн холбоо, харилцаа муу байна. Бидэнтэй хамтран ажиллахад нээлттэй. Нөгөөтэйгүүр, фермерийн аж ахуйн хөгжүүлэхэд мал аж ахуй, газар тариалан гэж тусад нь салгах хэрэггүй. Үнээний ферм ажиллууллаа гэхэд үхрийн тэжээлийг цугт нь бэлтгэж байвал ашигтай. Манай улс хагас тэжээлээ дотоодоос, хагасыг нь хятадаас худалдаж авдаг. Уг нь өөрсдөө тэжээл үйлдвэрлэх бүрэн боломжтой. Бүгдийг нь өөрсдөө үйлдвэрлэх шаардлагагүй. Хүчил тэжээлийн үйлдвэр байгуулахад л хангалттай. Бусад тэжээлийг фермерүүд өөрсдөө тарих ч боломжтой юм билээ. Батсүмбэр суманд очиход 12 үхэртэй фермер эрдэнэшиш тарьсан байсан. Тэгэхээр энэ асуудалд фермерүүдийн санаачилга дутаж байна. Ер нь энэ салбарыг тэргүүлэх чиглэл болгож хөгжүүлэх хэрэгтэй. Өрхийн үйлдвэрлэлээр хол явахгүй гэдэг нь харагдаж байна. Тэгэхээр одоо том үйлдвэрүүд байгуулах хэрэгтэй.

-Энэ жил зудтай жил болсноор зарим нь сум бүрт боловсруулах үйлдвэр байгуулах санал гаргаад байгаа. Харин фермерийн аж ахуйд цаг агаар нөлөөлдөггүй. Боловсруулах үйлдвэр, фермерийн аж ахуй хоёрын аль нь манай нөхцөлд илүү тохиромжтой вэ?

-Боловсруулах үйлдвэр байгуулах асуудлыг хэдэн жилийн өмнө ярьж байсан. Боловсруулах үйлдвэр, фермерийн аж ахуйн аль нэгийг сонгох хэрэгтэй гэж ярихгүй. Яагаад гэвэл фермерийн аж ахуйд боловсруулах үйлдвэр давхар хамаардаг. Хамгийн гол нь малчдад амьдралын таатай орчныг бүрдүүлэх нь чухал. Тэгэхээр боловсруулах үйлдвэр байгуулах хэрэгтэй. Харин үүнийг төр, нутгийн иргэд эсвэл гадаадын төсөл, хөтөлбөрөөр байгуулах уу гэдгийг шийдэх хэрэгтэй. Гэхдээ заавал эдний аль нэгийг сонгох бус, эхлээд төр байгуулаад дараа нь хувьцаа хэлбэрээр үйлдвэрээ задалж болно шүү дээ. Ер нь бэлчээрийн мал аж ахуй хоршоогүй бол хөгжихгүй. Орон нутагт хоршооллыг хөгжүүлье гэж манайхан их ярьсан. Хоршоо байгуулах зорилго биш. Хоршооллыг байгуул гэж албадах ч хэрэггүй, харин нөхцөлийг нь бүрдүүлээд өгөхөд нутгийн иргэд өөрсдөө байгуулна. Манайд үйлдвэрлэгч, хоршоо гэсэн хувилбар байна. Үүн дээр нэмээд боловсруулах үйлдвэр байгуулаад тэр нь хоршоотой харьцаад явбал хэн хэнд нь ашигтай. Харин фермерийн аж ахуйн эрхлэгчид боловсруулах үйлдвэртэй харьцаад явах боломжтой.

-Манайд ер нь хэр олон хоршоо байна вэ?

-Байна гэвэл байгаа, байхгүй гэвэл байхгүй. Яагаад гэвэл хоршоод төсөл дээр байгуулагдаад дуусахаар нь алга болдог. Ийм хоршоо энэ салбарын хөгжилд нэмэргүй.

-Фермерийн аж ахуй хөгжсөн гадаадад энэ салбар төр, засгаас хараат байж чаддаг уу. Ер нь ямархуу байдлаар хөгжсөн байдаг вэ?

-Миний хувьд Герман, Европийн орнуудад энэ талын туршлага солилцож байсан. Германд фермерийн аж ахуй эрхлэгч, боловсруулах үйлдвэрүүд нь төрөөс хараат бус байдаг. Европийн бусад оронд ч адилхан. Германы фермерийн хөгжлийг Монголтой харьцуулахад хэцүү. Германд фермерийн аж ахуй эрхлэхэд таатай орчин бүрдсэн. Тухайлбал, тэнд фермерийн аж ахуй эрхлэхэд цаг агаарын таатай нөхцөл бүрдсэн, шинжлэх ухааны төвлөрөл бий болсон, нэгдэж ажиллах чадвартай. Энэ чадвар нь тэдний шашинтай холбоотой гэж үздэг. Тэдний фермерийн аж ахуйг тогтолцооны хувьд яривал орон нутгийн түвшинд үйлдвэрүүд байдаг. Жижиг үйлдвэрүүд нь өрхийн хэмжээнд байдаг бол томоохон үйлдвэрүүд нь боловсруулах үйлдвэр байдлаар хөгжсөн байдаг. Харин төр, мэргэжлийн холбоодуудын туслалцаа нь ердөө л хуульд байдаг.

Европийн орнуудад малыг уяхаа больсон

-Фермерийн аж ахуй гэхээр малын үүлдэр угсаа, ашиг шимийг сайжруулах талаар ярьдаг. Манайх энэ тал дээр хэр ажиллаж байгаа вэ?

-Энэ тал дээр манайхан ажиллаж байгаа. Малын ашиг шимийг сайжруулахаар судалгаа хийгдэж л байдаг. Жишээлбэл, Европийн орнуудад уяатай маллагааг хуулиараа хориглож, сүргийн маллагааг илүүд үзэх болсон. Ингэснээр мал тааваараа байж, илүү ашиг, шим өгдөг гэж байгаа. Гэтэл манайд уяатай маллагаатайгаа хэвээрээ л байна. Ийм энгийн зүйлээр малынхаа ашиг, шимийг дээшлүүлж болдог байна.

-Боловсруулах үйлдвэр барьснаар хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ одоогийн ханшаас буурах болов уу?

-Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн чанартай учраас үнэтэй байдаг. Бид Хятад шиг хямд хүнс үйлдвэрлэх боломжгүй. Ер нь үнэ буурах шаардлагагүй гэж үздэг. Бидний хувьд үнэ бууруулах зорилго биш, орлогыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Хөдөө аж ахуйн салбарыг хямд үйлдвэрлэлээр хөгжүүлнэ гэж байхгүй.

-Манайд фермерүүдийг дэмждэг газар байна уу. Тухайлбал, зээл олгодог ямар газар байна вэ?

-Төсөл, хөтөлбөрүүдийн хөнгөлөлттэй зээлүүд байдаг. Фермерүүдийн ихэнх нь Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамны дэргэдэх Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх сангаас зээл авдаг. Тухайлбал, энэ сангаас 100 сая хүртэл төгрөгийг гурван жилийн хугацаанд олгодог бол 1 тэрбум төгрөгийг таван жилийн хугацаатай олгодог. Ер нь фермерийн аж ахуй урт хугацаанд ашгаа өгдөг учир урт хугацааны хүү багатай зээл байх хэрэгтэй. Хэрэв фермерийн аж ахуйн хууль батлагдвал фермерүүд банкнаас зээл авах боломжтой болно шүү дээ.

Малын ялгадас нүүрсхүчлийн хийнээс илүү хортой

-Танай байгууллага хөдөө аж ахуйн чиглэлээр зөвлөх үйлчилгээ эрхлээд багагүй хугацаа өнгөрчээ. Энэ хугацаанд ийм үйлчилгээнд хандах хүмүүсийн хандлага хэр өөрчлөгдсөн бэ?

-Анх хүмүүс хөдөө аж ахуйн чиглэлээр зөвлөгөө авсныхаа төлөө мөнгө төлнө гэхээр гайхдаг байсан. Гэтэл одоо мэдлэгийг хүмүүс үнэлэх болсон байна. Сүүлийн жилүүдэд зөвлөгөө авах, сургалтад суух хүмүүс нэмэгдсэн. Бидэнд ихэнхдээ шинээр фермийн аж ахуй эрхлэх хүмүүс ханддаг. Манайхаас гадна энэ чиглэлийн зөвлөгөө өгдөг байгууллага, хувь хүмүүс ч байдаг болсон. Одоо хөдөө аж ахуйн зөвлөх гэхээсээ тэжээл, тариалан, үржүүлэхийн зөвлөх гээд олон төрлийн зөвлөх бий болсон.

-Салбарынхаа боловсон хүчний талаар ярихгүй юу?

-Боловсон хүчний тооны хувьд хангалттай. Хөдөө аж ахуйн сургуулийн сургалтын чанар ч боломжийн гэж боддог. Манайд гадаадын оюутнууд хүртэл ирж сурдаг. Гэсэн ч боловсон хүчнүүд маань шинэ техник, технологийг эзэмших тал дээр дутагдалтай. Шинжлэх ухаан технологи хурдацтай хөгжиж байгаа энэ үед бүхнийг мэдэх бололцоогүй учраас үүнийг буруутгах аргагүй. Тэгэхээр манайх нь шинэ техник, технологийг авахдаа хэрхэн ашигладгийг заалгах хэрэгтэй. Гадаадын орнууд бол үүнийг тендертээ тусгаж өгсөн байдаг.

-Та Улаанбаатарт фермерийн аж ахуй эрхлэх тухай хэдэн жилийн өмнө судалж байсан. Тэгвэл одоо нийслэлд агаарын бохирдол асуудал болоод байна?

-Тиймээ, одоо л энэ асуудлыг ярих хэрэгтэй. Нэг талаас фермерийн аж ахуй зах зээл ойрхон, дэд бүтэц хөгжсөн газар байрлах шаардлагатай. Гэтэл агаарын бохирдол бидний санааг зовоож байна. Үнэндээ малын ялгадас нь метаны хий ялгаруулдаг. Энэ нь нүүрсхүчлийн хийнээс 21 дахин илүү хортой. Агаарын бохирдлын 30 хувийг метаны хийнээс болж байна гэж үздэг. Гадаадын орнуудад малын ялгадаснаас биогаз гаргаж ашигладаг. Мөн газар тариалангаа борддог. Миний хувьд малын ялгадас буюу энэхүү сэргээгдэх эрчим хүчээр байгальд хоргүйгээр хэрхэн ашиглах талаар судалж байгаа.

Б.Эрдэнэболор: Өндөр ашигтай фермерийн бүтээгдэхүүнээр хүн амаа хангах хэрэгтэй

2011-03-23T21:23:00.001+08:00

Өдрийн сонин, 2008.01.07 Улаанбаатар хот

Сэтгvvлч Л.Батцэнгэл

ХБНГУ-ын Штуттгарт хотын Хоэнхаймын их сургуульд 25-хан насандаа ХАА-н ухааны докторын зэрэг хамгаалаад хэдхэн хоногийн өмнө эх орондоо ирсэн Б.Эрдэнэболор хэмээх залуутай уулзаж хөөрөлдлөө. Тэрээр ерөнхий боловсролын сургуулиа 15 насандаа, ХААИС-ийг 18-тайдаа, ХБНГУ-ын Вайнштефаны мэргэжлийн дээд сургуулийн магистрын сургалтыг 20-тойдоо тус тус дүүргэсэн нь залуу хүний хувьд тийм ч чамлахаар амжилт биш биз ээ.

- Германд ямар сэдвээр докторын зэрэг хамгаалав даа?

- Хөдөө аж ахуйн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг нэвтрүүлэх чиглэлээр “Улаанбаатар хот орчмын сүүн фермерийн аж ахуйнуудад зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг нэвтрүүлэх стратегиуд” сэдвээр хамгаалсан.

- Манай улс нүүдлийн мал аж ахуйн орон. Суурин буюу фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэхгүйгээр улс орон урагшлахгүй нь гэцгээх болсон. Энэ талаар та ямар бодолтой байна?

- Монгол Улс уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуйн орон гэлээ ч XXI зуунд үүгээрээ бахархаад зүгээр суугаад байж болохгүй болчихоод байна. Нүүдлийн мал аж ахуйд тулгараад байгаа хамгийн гол бэрхшээл нь дэлхийн цаг агаарын дулаарлаас болж хуурайшилт цөлжилт газар авч, бэлчээрийн хомсдол үүсээд байгаа.

Иймээс бид 40 сая малтай гээд баярхаж ханхалзаад байх нь дэндүү гунигтай явдал юм. Сүргийн бүтцэд зохицуулалт хийгээгүй учраас ямааны тоо толгой өссөн нь ч бэлчээрийн хомсдолд нөлөөлсөн. Хамгийн гол нь мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, бүтээмж тааруу байна. Нэг үнээнээс жилд 400-хан литр сүү сааж байгаа нөхцөлд зах зээл дээр дэлхийн бусад оронтой өрсөлдөх чадвар алга. Өнгөцхөн харахад нүүдлийн мал аж ахуй зардал багатай мэт боловч өвс тэжээл, бэлчээрийг мөнгөөр үнэлбэл үнэхээр ашиггүй нь тодорхой байдаг. Хамгийн харамсалтай нь цаг хугацаа биднийг хүлээхгүй.

- Манайх мал аж ахуй, газар тариалан эрхэлдэг ХАА-н орон гэдэг атлаа гаднаас л хүнсний бүтээгдэхүүнээ авдаг эдийн засгийн хараат улс болсон. “Номыг нь үзэж, ногоотой шөлийг нь уусан” хүний хувьд энэ талаар юу гэх вэ?

- Хойд, урд хоёр хөрш маань ХАА-н үйлдвэрлэлээр биднээс түрүүлчихлээ. БНХАУ, ОХУ хоёр бүтээгдэхүүнээ манайд экспортлох бодлого баримталж, энэ нь ч хэрэгжиж байна. Хятадаас гахай, тахианы мах, сүү, Оросоос өндөг, сүү их хэмжээгээр орж ирж байгаа. Гурил, төмс, хүнсний ногоог хаанаас авч байгааг хүмүүс хэлүүлэлтгүй мэднэ. Хятадууд манайхаас малын хивэг, тэжээлийг бөөнөөр нь хямдхан аваад, түүнийгээ үйлдвэрлэлд ашиглан бүтээгдэхүүнээ манай зах зээлд шахаж байгаа. Үүгээрээ би Хятадыг эсэргүүцээд байгаа ч юм биш. Хятад улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвар манайхаас давчихаад байгаа нь л гашуун ч гэлээ үнэн. БНХАУ-ын ӨМОЗО-ы “Или” нэртэй сүү Монголын зах зээлийг эзэлчихлээ.

- Ийм байдлаас гарах гарц гэж байна уу?

- Энэ асуултад хүн бүр л өөрийн үзэл бодлыг хэлэх байх. Судалгааны ажлынхаа туршлага дээр тулгуурлан саналаа хэлэхэд манайх эрчимжсэн МАА бүхий фермерийн аж ахуйг түлхүү хөгжүүлбэл ХАА-н салбарын өрсөлдөх чадвар нэмэгдэнэ. Тухайлбал, Монголд гарын доорх өвс, тэжээлээр “Алатау” , хар тарлан-монгол эрлийз үхэр тэжээж жилдээ гурван мянган литр сүү авч байгаа фермерүүд цөөнгүй бий. Ер нь ХАА-н үйлдвэрлэлийн бичигдээгүй нэг хууль байна. Үүнийг л дагах хэрэгтэй. Их сүүтэй үнээ зардал шаарддаг ч орлого нь хамаагүй өндөр байдаг. Ардын үгээр хэлэхэд ийм л нөхцөлд малын буян ихийг мэдрэх боломжтой. Монголд өндөр ашиг шимтэй мал тэжээхэд болохгүй гэх газаргүй. Фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэхэд тохиромжтой газрууд нь хүн амыг төвлөрөл сайтай, зах зээлд ойрхон хот, төв суурингууд юм.

- Нүүдлийн МАА-г фермержүүлэхэд бэрхшээлтэй биш үү?

- Манайхан фермерийн аж ахуй гэхээр жилийн дөрвөн улиралд хашаанд малаа бордох гэж ойлгоод байдаг. Ер хагас суурин хэлбэртэй фермерийн аж ахуй байж яагаад болохгүй гэж. Өвөлжөөгөө фермер болгоод дулааны улиралд нь бэлчээрт нь малладаг болчих хэрэгтэй.

- Сарлаг үхэр ч юм уу, хагас зэрлэг байдалтай малаар фермерийн аж ахуй байгуулж болно гэж үү?

- Сарлаг ч бай, ямар ч мал байсан тэр нь хамаа алга. Хамгийн гол нь тухайн малын бүтээгдэхүүн зах зээлээ олох уу, үгүй юу гэдэгт л хамаг учир байна. Хүмүүс сарлагийн сүү хэрэглэх сонирхол давамгайлж байвал яагаад фермержүүлж болохгүй байх билээ. Дэлхий дээр ХАА-н хоёр төрлийн хэлбэр байна. Нэг нь зах зээлд чиглэсэн, нөгөөх нь амиа аргацаасан. Одоогийн байдлаар сарлагийн үнээтэй айл хоёр дахид нь орно. Монгол орон маань өргөн дэлгэр нутаг дэвсгэртэй учраас зах зээлээс хол, цаг агаарын бэрхшээлтэй алс хязгаарын орон нутагтаа сарлагаа өсгөж, таргаа бүрж, өрмөө загсаан амьдарч байг л дээ. Бидний хамгийн гол асуудал өндөр үр ашиг бүхий малтай фермерийн аж ахуйг хөгжүүлж хүн амын зонхилох хэсэг оршин суудаг хотуудыг л хүнсний бүтээгдэхүүнээр хангах юм.

- Өөрийн чинь сурч байсан Герман улсад фермерийн аж ахуй аль хэр хөгжсөн байх юм?

- Герман орон газар нутгийн хувьд давчуу болохоор суурин хэлбэрийн фермерийн аж ахуйг нэлээд эртнээс хөгжүүлсэн юм билээ. XIX зуунд хамжлагат ёсыг халж тариачдад газрыг өгснөөр фермерийн аж ахуй хөгжих шатандаа орж. Мөн шинжлэх ухааны нээлтүүд ХАА-д нэвтэрснээр мал үржүүлэг сайжирч, үүлдэр угсаа бий болсон. Эхэн үедээ өндөр ашиг шимтэй мал, сайн хүчин чадалтай техник байсан ч дөнгөж газартай болсон фермерүүд түүнийг худалдаж авах боломж тааруу байж. Иймээс жижиг фермерүүд нэгдэн хоршисноор хөгжих шатандаа орсон байна. “Ядуу фермерүүдийн өөртөө туслах нийгэмлэг” нэрээр байгуулагдсан “Райффайзен” хадгаламж зээлийн хоршоо одоо Европын хамгийн хүчирхэг хоршоонд тооцогдох болж, өөрийн гэсэн банктай болсон. Энэ хоршоо фермерүүдээс бүтээгдэхүүнийг нь худалдан авч борлуулдаг, тэдэнд үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, мал нийлүүлдэг.

- Манайд фермерийн аж ахуй байгуулахад ямар бэрхшээл тулгараад байна?

- Гол бэрхшээл санхүүжилт. Малчинд өөрийн гэсэн үндсэн хөрөнгө байхгүй учир зээл авах боломж хаалттай байна. Иймээс бэлчээрийг хувьчилснаар үл хөдлөх хөрөнгөтөй болно. Үл хөдлөх хөрөнгөтэй малчид хоршсоноор үйлдвэрлэлийн зардал багасна. Нэг үнээгээ хээлтүүлгэнд оруулахад нэг айлаас гарах зардал их байхад хоршооны хувьд хамаагүй хямд.

- Сүүлийн үед манайхан хурдан мориороо “уралдаж”, нэр төрөөр өрсөлддөг үзэгдэл газар авч байна. Энэ фермерийн аж ахуйд тооцогдох уу?

- Хурдан морь бол чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх, мөнгө олох боломж мөн гэж би боддог. Гэхдээ мал маллах үндсэн ажлаа мартаад зугаа цэнгэл маягаар морь хөөгөөд явбал утгагүй. Нэгэнт үүссэн байгаа зах зээлийг түшиглээд хурдан морины фермерийн аж ахуй байгуулах боломж байгаа. Би Германд сурч байхдаа адууны фермерт дадлага хийж байсан. Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бизнесийг хослуулсан нь сонирхолтой санагдсан шүү.

- Тухайлбал, яаж хослуулсан гэж…

- Бусдын морийг 500 маркийн хөлсөөр малладаг. Уралдаан тэмцээн зохион байгуулна. Хажуудаа амралтын газартай. Фермерт ирсэн хүмүүс морь унах төлбөртэй сургалтад хамрагдана. Монголд ч гэсэн ийм боломж бий.

Солонгосоос ирсэн фермер Цогоод амжилт хүсье!

2011-03-20T14:28:00.005+08:00

Б.Эрдэнэболор, 2009 он

"Мерси Кор" олон улсын байгууллагаас хөдөөгийн бизнес эрхлэгчдийг дэмжих зорилгоор олон ажил зохион байгуулдагийн нэг нь Улаанбаатар хот орчмын фермийн аж ахуйн туршлага судлах аялал юм. Энэ жилийн аялалын баг 12 аймгаас ирсэн 19 хүнээс бүрдэж байв. Нийт 3 хоног үргэлжилсэн аялалын сүүлийн 2 хоногт миний бие сургагч багшаар оролцсон бөгөөд аялалын явцад төрсөн сэтгэгдлээсээ fermmed.org сайтынхаа зочидтой хуваалцмаар санагдлаа. Хэдийгээр гахай, шувууны аж фермүүдээр явсан боловч сайн мэддэг сэдэв болох үнээний фермийн аж ахуйн талаар л бичье.

Саалийн үнээний фермийн тоо нэмэгдэж буй боловч чанарын ахиц гарсан шинж алга. Технологийн хувьд ихэнхи фермүүд 2005 онд миний анх судалж байсан үеийнхээрээ. Тэжээлийн ургамал тариалж буй, өөрөө дарш бэлтгэж буй санаачлагатай фермер тун ч ховор юм. Ерөөсөө манай фермерүүд аливаа шинэлэг зүйлийг өөрөө санаачлахдаа тааруу, хэн нэгнийг эхлээд хийвэл л дуурайх төлөвтэй юм. Үнээний фермийн аж ахуйн одоогийн хөгжил нь миний бодлоор үндсэндээ 2 хүчин зүйлд суурилсан. Нэгдүгээрт хуучин саалийн фермүүдэд ажиллаж байсан хүмүүсийн мэдлэг туршлага, 2-т 2001 онд Батсүмбэрт америк фермер Билл Ёодор, манай зоотехникч Даваахүү гуай нарын хамтран байгуулсан 20 үнээний ферм. Ялангуяа энэ 20 үнээний фермийг бол одоо УБ орчимд байгуулагдаад буй ихэнхи фермүүд шууд хуулсан. Одоо технологийн хувьд энэ фермтэй эн зэрэгцэх олон фермүүд байна. Даанч үүнээс цааш явж өгдөггүй. Хамгийн харамсалтай нь Ёодор гуай тэжээлийн ургамал тариалах тал дээр зохих санаачилга гаргасан боловч гантай жилүүд таарсан тул амжилт олоогүй. Мөн түүний дутагдал гэж миний үзэж буй нэг асуудал бол дарш бэлтгэх тал дээр санаачилга гаргаагүй. Өөрөө "чанартай өвс хангалттай базааж авч чадвал заавал дарш бэлтгэх шаардлагагүй" гэж хэлсэн байдаг юм. Үүнтэй би санал нийлэхгүй. Учир нь өвсний чанар сайн гэсэн баталгааг хэн ч өгч чадахгүй, тэгээд ч дарш шүүслэг тэжээл учраас хэдийгээр тэжээллэг чанарын хувьд өвсийг гүйцэхгүй ч гэсэн амт, үнэр, шингэц сайтайн хувьд саалийн үнээнд өгөх нь зөв гэдэгтэй маргах шаардлагагүй.

Саяын аяллын үед хэрвээ Ёодор тэжээлийн хангамжийн тал дээр арай илүү анхаарал тавьсан бол манайхан дууриах л байсан даа гэсэн харуусал надад аяндаа төрж байх юм. Ер нь үнээний фермийн технологийн дэвшил гээд миний шаардаад байгаа зүйл бол хамгийн гол нь тэжээл бэлтгэхээс эхлэх ёстой. Барууны орнуудад үхрийн ферм бүр өөрөө бүдүүн тэжээл, даршаа бэлтгэдэг. Фермийн хэмжээг тодорхойлохдоо үхрийнх нь тоог биш, тариалангийн газрынх нь хэмжээг ашигладаг жишиг бий.

Батсүмбэрийн Өдлөгт Даваахүү гуайнд эхэлж очоод, Мандал орчихоод эргээд Өдлөгөөрөө дайрах замдаа нэгэн фермээр орсон нь надад онцгой сэтгэгдэл төрүүлсэн явдал болов. Яваад очтол будаг нь гандаж амжаагүй шинэхэн хашаан дотор малын байр, наана нь хоёр давхар хаус, цөөн адуу, моторт худаг байна. Харин хүн байдаггүй. Юу ч гэсэн малынх нь байрыг сонирхлоо. Уг нь гахайн байр байсан бололтой. Одоо хоёр хэсэг болгоод нэг талд нь 12 зогсоолтой үнээний байр, нөгөө талд нь тугал, бяруугаа байрлуулдаг болгочихож. Цаана нь бас сул талбай нилээд харагдана. Харамсалтай нь би аппаратгүй явсан тул зураг дарж чадсангүй. Ингээд сонжоод байж байтал Портер машинтай 3 залуу ирсэний нэг нь уг фермийн эзэн буюу фермер Цогоо байв. Насаар миний үеийн энэ залуутай фермийнх нь тухай нилээд хөөрөлдлөө. Хөдөөнийхөн маань ч Цогоог асуултаар булж өглөө. Яаж яваад фермер болчихсоныг нь асуувал мань хүн Солонгост нийт 3 жил болохдоо нэг жилийг нь үнээний фермд ажиллаж өнгөрүүлсэн гэнэ. Ирээд бизнес хийх боломж эрэлхийлж явахдаа энэ фермийг 32 саяд зарах тухай сонсмогцоо сэтгэл шуударчээ. Энэ тухайгаа ярихад нь үнэхээр бахархмаар байв. Солонгос, Америк зэрэг орнуудад ажиллаж байсан хүмүүстэй би зөндөө тааралддаг. Зарим нь энд хэсэг байж байгаад мөнгө дууслаа, Монголд амьдрах арга алга гэж халаглаад буцаад яваад өгдөг. Зарим нь наймааны голцуу бизнес эрхэлдэг. Нэг хэсэг нь гуанз ажиллуулдаг. Гэхдээ хөдөө ингээд бор зүрхээрээ фермийн аж ахуй эрхлээд явж буй хүнийг би анх удаа харлаа. Хөдөөний залуучууд хүртэл хот руу дүрвэх болсон өнөө цагт шүү дээ.

Цогоогийн ферм жижигхэн. Арваадхан үнээ саадаг, 300 орчим гэлүү хоньтой, цөөн адуутай. Гэхдээ овъёос, эрдэнэ шиш тариад, үнээнийхээ жижигхэн байрны нэг буланд нь даршилж байна гэвэл үзээгүй хүн бараг итгэмээргүй. Би дарш бэлтгэх тухай хичээл заахдаа Баянчандманьд байдаг 100 үнээтэй Мон Таримал ХХК-ийн фермийн туршлагаас жишээ татдаг. Үнэндээ 12 үнээтэй жижигхэн ферм дарш бэлтгэх тухай миний санаанд ч орж байсангүй. Гэтэл болдогийг нь харлаа. Хараад бахархлаа. Ер нь фермер хүн том бага гэлтгүй санаачилгатай байх нь л хамгийн чухал юм. Маллаж чадвал тэртээ тэргүй мал өсч үржинэ, ферм томорно. Харин фермерийн сэтгэлгээ жижиг хэвээрээ үлдчихгүй байх хэрэгтэй. Цогоо шиг өнөөдөр 12 үнээтэй ч цаашид 120 болгоно гэж бодож, одооноос шинэлэг технологи туршиж үзэж байх хэрэгтэй.

Цогоогийн бас нэг давуу тал байна. Түүнтэй ярилцах зуураа би зарим нэг жижиг сажиг зөвлөгөө өгөхөд тэр анхааралтай сонсч, бас мэдэхгүй зүйлсээ ний нуугүй асууж буй нь анхаарал татлаа. Гэтэл ихэнхи фермерүүд, ялангуяа үнээний фермерүүд өөрийгөө бүхнийг мэддэг гэсэн шинжтэй, бусдыг үгийг тоож сонсохгүй байх нь хэвийн. Үнэхээр тийм байсан юм бол яагаад нэг үнээнээс 20 литр сүү сааж чаддаггүй юм бэ? Дөнгөж хөгжиж эхэлж буй энэ салбарт шинээр сурах, судлах зүйл маш их байна. Тийм учраас мэддэгтээ ханачихсан биш, харин үргэлж шинийг сурч мэдэж, туршиж байдаг Цогоо шиг фермерүүд олон байж Монголын фермийн аж ахуй хөгжих нь ойлгомжтой. Энэхүү тэмдэглэлээ "Солонгосоос ирсэн фермер Цогоод амжилт хүсье" гэж нэрлэсний учир энэ билээ.

Үнээний фермийн аж ахуй эрхлэх хүсэлтэй хүмүүст зөвлөхөд анх ферм байгуулахдаа л яваандаа тариалан эрхэлнэ гэдгээ тооцож, хөрсний үржил шим сайтай газрыг сонгох нь зүйтэй. Монгол орны бүх аймаг, сумууд дахь хөрсний үржил шимийг харуулсан газрын зургийг мэргэжлийн байгууллагуудаас олж авч, зөвхөн хар ухаанаар бус, бодит мэдээлэлд тулгуурлан сонголт хийгээрэй!

Фермийн аж ахуйд тулгарч буй бас нэг асуудал бол малын ялгадас юм. Ялгадасаас ялгарч буй хүлэмжийн хий зөвхөн тухайн фермийн хүн, малыг бус, дэлхий нийтийн агаар мандлыг хордуулдаг. Хүлэмжийн хийн нийт ялгарлын 30 орчим хувь нь хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлээс гаралтай гэх тооцоо ч бий. Одоогоор Монголд байгаль орчныг хамгаалах хууль дүрэм сул, биелэлт нь ч тааруу учраас бид энэ асуудлыг нэг их хайхрахгүй байна. Яваандаа дэлхийн нийтийн хандлагыг дагаад манай фермерүүд ч бас малын ялгадасыг хаа хамаагүй овоолж хаядагаа болих цаг ирнэ. ХАА-д нэвтрэх техник, технологи бүрийг эдийн засгийн үр ашгаас нь гадна байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллөөр нь дүгнэдэг болох цаг тун удахгүй ирнэ. Гэтэл нөгөө талаар малын ялгадасаар бизнес хийх боломжууд ч байна. Мон Таримал ХХК-ийн эзэн Р.Цогтбуян гуай үхрийн баасаар био-түлш, био-бордоо хийх туршлагаа бусадтай харамгүй хуваалцдаг нэгэн. Сүүлийн үед энергийн салбарын инженерүүд ч ялгадаснаас био-энерги ялгаруулах тухай сонирхох боллоо. Удахгүй үхрийн ферм ихтэй Өдлөг, Нарийний ам, Гачуурт мэтийн суурингуудад хэдэн зуу, аягүй бол хэдэн мянган тоннооор хуримтлагдсан энэ их үхрийн баасыг манай бизнесменүүд мөнгө болгон хувиргах бизээ. Тэрхүү овсгоотой бизнесменүүдийн нэг нь магадгүй уншигч та ч байж болох юм.

Монголын фермерийн аж ахуй

2011-03-20T14:25:00.001+08:00

Б.Эрдэнэболор ба Ч.Даваасүрэн, 2006 он

Юуны өмнө нийт хөдөө аж ахуйн салбарын ач холбогдлыг авч үзье. Манай орны дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 22%, нийт ажиллах хүчний 40% нь хөдөө аж ахуйн салбарт ноогддог. Харин энэхүү 40% маань Монголын нийт өрхийн 30%-ийг тэжээж байдаг. Өөрөөр хэлбэл хөдөө аж ахуй, ялангуяа мал аж ахуйн салбар уналтанд орвол Монголын хүн амын гуравны нэг нь амь зуулгаа алдаж болзошгүй юм. Үүнээс гадна хөдөө аж ахуйн салбар нь хүн амын хүнсний бүтээгдэхүүнээр хангадаг учраас хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчин, улс орны тусгаар тогтнол, бие даасан байдалтай холбоотой чухал салбар билээ. Хүнсний хараат байдалд орсон улс орны иргэд эрүүл саруул, аюулгүй амьдрах ямар ч баталгаагүй. Тийм учраас ямар ч улс орон хөдөө аж ахуйн салбараа төрийн онцгой анхаарал халамжинд байлгадаг.

Фермерийн аж ахуй гэдэг нэр томъёо нь хоёр салаа утгатай. Нэг талаас ямарваа аж ахуйн нэгж буюу өрх айл хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл явуулах зорилгоор зориуд төвлөрүүлэн байгуулсан барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж, тариалангийн ба хадлан, бэлчээрийн талбай, мал сүргийн цогцолборыг фермерийн аж ахуй гэж нэрлэдэг. Нөгөө талаас энэхүү цогцолборыг эзэмшиж буй аж ахуйн нэгжийг фермерийн аж ахуй гэж нэрлэдэг. Гэхдээ энэ нь дутагдалтай бөгөөд маргаантай ойлголт юм. Учир нь алтны уурхай дэргэдээ фермерийн аж ахуй барилаа гээд уг уурхайг фермерийн аж ахуй гэж нэрлэж болохгүй. Фермерийн аж ахуй нь ямар ч аж ахуйн нэгж, хувь хүний эзэмшилд байж болох бөгөөд хамгийн гол шинж чанар нь хувийн эзэмшлийн буюу түрээсийн тодорхой газарт төвлөрсөн байдлаар байгуулагддагт оршино. Фермерийн аж ахуй нь ихэвчлэн зах зээлд бүтээгдэхүүнээ борлуулан, ашиг олох зорилгоор байгуулагдах бөгөөд тодорхой нэг хүний удирдлагаар ажиллана. Фермерийн аж ахуйг удирдаж буй менежерийг фермер гэнэ. Гэхдээ фермер заавал фермерийн аж ахуйн эзэн байх албагүй. Фермерийн удирдлага дор байнгын болон улирлын ажилчид ажиллаж болно.

Фермерийн аж ахуй газар тариалан буюу мал аж ахуйн чиглэлээр дагнасан, эсвэл эдгээрийн хосолсон хэлбэртэй байж болно. Манай орны газар тариалангийн үйлдвэрлэл бүхэлдээ фермерийн аж ахуйд тулгуурлан явагддаг бол харин мал аж ахуйн үйлдвэрлэлд нүүдлийн ба фермерийн аж ахуйн хэлбэр зэрэгцэн оршиж байна. Фермерийн аж ахуйн хэлбэрийн мал аж ахуйн үйлдвэрлэл нь суурин буюу хагас суурин маллагаатай байдаг. Газар тариалантай харьцуулахад мал аж ахуйн салбарт фермерийн аж ахуй дорвитой хөгжиж чадаагүй байгаа боловч энэ салбар нь эдийн засгийн ач холбогдлоороо газар тариалангаас зургаа дахин илүү учраас фермерийн аж ахуйн хөгжүүлэх тухай сэдэв нь үндсэндээ мал аж ахуйд фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэх тухай юм.

Фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэх шаардлага бидний хүссэн хүсээгүй аль хэдийнэ тавигдаад байгаа юм. Дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай орны бүх нутгийн жилийн дундаж агаарын температур 1940 оноос хойш хоёр градусаар дулаарчээ. Үүнтэй зэрэгцэн хур тунадасны жигд хуваарилалт алдагдаж, зуны улиралд ихэвчлэн аадар бороо орох болов. Үүний улмаас ган тохиолдох нь ихэсч, үүний улмаас бэлчээрийн гарц муудаж, малын бэлчээрлэх хугацаа богиносч байна. 1982-2001 оны хооронд зуны бэлчээрийн ногоон масс манай орны нийт бэлчээрийн 69%-д ямар нэг хэмжээгээр буурчээ. Цаг уурын энэхүү өөрчлөлт нь цаашид ч үргэлжлэх нь тогтоогдсон тул юуны өмнө уур амьсгалын эрчимтэй дулаарч, хур тунадас эрчимтэй буурч буй баруун ба төвийн бүсэд мал аж ахуйг фермерийн аж ахуйн системд даруйхан оруулахаас өөр сонголт алга. Хэрэв хугацаа алдвал тарга тэвээр муутай хэдэн мал нь нэг зуднаар үхэж, олон мянган малчид амьжиргаанаасаа хагацахыг үгүйсгэх аргагүй. Харин хур тунадас өсөх хандлагатай байгаа зүүн бүсэд нүүдлийн мал аж ахуйгаа түр зууртаа ч боловч авч үлдэж болох юм.

Фермерийн аж ахуйг хөгжлөөс хүн амын хүнсний хангамж, аюулгүй байдал сайжрах эсэх нь шийдэгдэнэ. Монголчууд бид одоогоор махнаас бусад бүх хүнсний бүтээгдэхүүнийг импортолж байна. Жишээлбэл 2005 онд 98 мян.тн үр тариа, 104 мян.тн гурил, 8,4 мян.тн цөцгийн тос, 41 мян.тн төмс импортлосон байна. Үүнээс цаашилбал бяслаг, өтгөрүүлсэн сүү, йогурт, зайдас, төмсний чипс, давсалсан ногоо, шилэн савтай өргөст хэмх, алаг салат, цуу, кетчуп гэх мэт олон бүтээгдэхүүнийг бид гаднаас авах биш, өөрсдөө үйлдвэрлэх учиртай юм. Өнөөдөр хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмжийг гаднаас оруулаад ирэхэд ядах юмгүй. Харин түүхий эдийн нөөцийг нь тасалдуулалгүй нийлүүлдэг найдвартай фермерийн аж ахуйнууд хэрэгтэй байна.

Амьжиргааны төвшин доогуур иргэд Эрээнээс импортлосон чанарын ямар ч баталгаагүй хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийг байнга хэрэглэх болсноор сүүлийн үед хүнд хэлбэрийн хоолны хордлогууд, цус харвалт, элэгний хатуурал зэрэг өвчин ихэсч буйг анаагахын эрдэмтэд сүүлийн үед бичих боллоо. Үнэндээ бол Монголчуудын тал хувь нь баталгаагүй хүнс хэрэглэж байна. Хот суурин газрын гуанз, ресторанууд хамгийн хямд ногоог хоолондоо хийж, харин бид тэрхүү хоолыг амтархан иддэг билээ. Бид гагцхүү фермерийн аж ахуйг л хөгжүүлж байж л хүнсний дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаж чадна.

Фермерийн аж ахуйн хөгжил хөдөө орон нутгийн нийгэм-эдийн засгийн хөгжилд чухам хувь нэмэр оруулах болно. Фермерийн аж ахуйн суурингууд үүссэн газар дэд бүтэц тавигдаж, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг зэрэг олон нийтийн үйлчилгээнүүд нэвтэрч, тухайн сууринд хүн амьдрах орчин сайжрахын зэрэгцээ хэвлэл мэдээлэл, харилцаа холбоо хөгжих тул фермерүүд цаг үеэсээ хоцрохгүйгээр мэдээлэл авч байх боломжтой болно.

Фермерийн аж ахуйн нэг малд оногдох үндсэн ба эргэлтийн хөрөнгийн хэмжээ нь нүүдлийн мал аж ахуйтай харьцуулахад харьцангуй өндөр байдаг. Ийм эрчимтэй хөрөнгө оруулалт бүхий мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг эрчимжсэн мал аж ахуйн үйлдвэрлэл гэж нэрлэдэг. Гэхдээ эрчимжсэн гэдэг нь харьцангуй ойлголт бөгөөд фермерийн аж ахуйнуудын эрчимжилтийн түвшин хоорондоо харилцан адилгүй. Мөн зөвхөн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлснээр үр ашиг нэмэгдэнэ гэж ойлгох нь буруу. Иймээс эрчимжилт, үр ашиг хоёрыг салгаж ойлговол зохино. 2005 онд Улаанбаатар хот орчмын 30 үнээний фермерийн аж ахуйд Б.Эрдэнэболорын хийсэн судалгаанаас үзвэл хамгийн ашигтай фермерийн аж ахуй нь нэг үнээнд жилдээ нийт 510 мянган төгрөг зарцуулж, нэг литр сүүнээс дунджаар 176 төгрөгийн цэвэр ашиг олсон байна. Гэтэл нэг үнээнд хамгийн өндөр буюу жилд 1,3 сая төгрөг зарцуулсан өөр нэг фермерийн аж ахуй сүүний литр тутмаас ердөө 117 төгрөгийн ашиг олжээ. Гэхдээ эдгээр фермерийн аж ахуйн аль алинд нь нүүдлийн мал аж ахуйтай харьцуулшгүй их хөрөнгө зарцуулагдаж байна. Ийнхүү нэг малд оногдох хөрөнгө оруулалт ба аж ахуйн нийт хөрөнгө оруулалт ихсэх тусам фермерүүд зах зээлийн судалгаа хийх, нягтлан бодох бүртгэл хөтлөх гэх мэтээр аж ахуйнхаа удирдлага, зохион байгуулалтын шинэлэг арга хэмжээнүүдийг нэвтрүүлж эхэлдэг байна.

Мал аж ахуйд фермерийн аж ахуйг нэвтрүүлэхэд тулгарч буй хамгийн том асуудал бол тэжээлийн хангамж билээ. Тэжээлийн ургамлыг дотооддоо хүрэлцээтэй хэмжээгээр тариалж бэлтгэхэд өнөөдөр технологи буюу санхүүгийн гэхээсээ илүү зохион байгуулалтын асуудлууд тулгарч байна. Мал аж ахуйн фермерүүдийн дунд тэжээлийн ургамал өөрөө тариалах, дарш бэлтгэх сонирхол улам өсч байгаа хэдий ч фермерүүд маань энэ ажлаа зохион байгуулах тал дээр туршлагагүй. Харин тариаланч фермерүүд тэжээлийн ургамал тариалахыг өртөг өндөр, эрсдэл ихтэй хэмээн үздэг. Иймээс тэдний хооронд зуучилж, харилцан ашигтай хамтран ажиллах гэрээ хэлэлцээр хийхэд нь туслах гуравдагч этгээд шаардлагатай байна.

Одоогоор манай оронд Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотууд, зарим аймгийн төвүүдийн ойролцоо, мөн газар тариалангийн төв бүсэд төрөл бүрийн фермерийн аж ахуйнууд байгуулагдаж байна. Одоогийн байдлаар үнээний болон гахайн фермер зонхилж байгаа ч сүүлийн үед тахиа, нугас, зөгийн аж ахуйг хүмүүс сонирхох хандлагатай болсон. Хэдийгээр нарийвчилсан бүртгэл байхгүй боловч Үндэсний Статистикийн Газрын мэдээгээр бол 2005 оны байдлаар манай улсад үнээний фермерийн аж ахуй 186, гахайн фермерийн аж ахуй 21, тахианы фермерийн аж ахуй 38, харин зөгийн фермерийн аж ахуй 15 тус тус байна.

Германы фермерийн аж ахуй

2011-03-20T14:18:00.003+08:00

Б.Эрдэнэболор, 2006 он

Хөгшин Европын унаган иргэд болох германчууд фермерийн аж ахуйд тулгуурласан, шилдэг технологи, өндөр хүчин чадал бүхий хөдөө аж ахуй (ХАА)-н салбарыг бий болгож чаджээ. Өнөөдөр тус улс дэлхийн нийт ХАА-н бүтээгдэхүүний 6%-ийг үйлдвэрлэж, ХАА-н бүтээгдэхүүний экспортоор дэлхийд 4-р байр эзэлж байна. Үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг нь зөвхөн талх, сүүгээр жишээлбэл нэг га-аас авах буудайн 74 цн ургацаар 7900 кг талх, харин нэг үнээнээс өдөрт дунджаар саах 16 литр сүүгээр 2 кг бяслаг буюу 18 кг тараг үйлдвэрлэх боломжтой. Германд үйлдвэрлэсэн бяслагийг Монголчууд хүртэл хүнсэндээ хэрэглэдэг. Ихэнхи улс орнуудад фермерүүд хотын соёлоос хоцрогдсон хүний имижтэй байдаг бол Германы фермерүүдийн 75% нь компьютер, 62% нь интернэт байнга ашигладаг байна. Хиймэл дагуулын мэдээллийг аж ахуйн менежментэд ашиглах, үнээгээ роботоор саах зэрэг орчин үеийн технологиудыг германчууд аль хэдийнэ нэвтрүүлж, экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх санаачилгыг Европын улс орнуудаас хамгийн ихээр хөхүүлэн дэмжиж байна. Иймд фермерийн аж ахуйг хөгжүүлж буй Монголчууд бидэнд германчуудаас суралцах зүйл их байгаа юм.

Германы фермерүүд хөгжлийн өнөөгийн түвшинд хэрхэн хүрэхэд олон хүчин зүйл нөлөөлжээ. Юуны өмнө цаг уурын нөхцөл нь газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой байсан учраас ХАА нь бүр анхнаасаа суурин буюу хагас суурин хэлбэрээр хөгжиж эхэлжээ. Үүнд мөн харьцангуй давчуу газар нутаг, хүн амын өндөр нягтрал, хотжилт зэрэг ч бас нөлөөлсөн. Иймээс төвлөрсөн суурин хэлбэрийн фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэхээс өөр сонголт германчуудад байгаагүй юм. Гэхдээ хөгжлийн хурдац нь гавихгүй байсаар 19-р зуунтай золгожээ. Язгууртан эздийн газарт өчүүхэн хөлсөөр, эсвэл дааж давшгүй их түрээс төлж ажиллах тариачдад хөгжил дэвшил гаргах нь бүү хэл, турж үхэхгүй байвал дээдийн заяа байв. 1800-аад оноос хамжлагат ёсыг устган, тариачид өөрсдөө газар эзэмших болсноор бие даасан фермерийн аж ахуйнууд төлөвшиж эхэлсэн байна. Энэ үеэс хойш тариачин гэдэг нэр томъёо зөвхөн аман ярианд үлдэж, харин фермерийн аж ахуйн эздийг фермер гэж албан ёсоор нэрлэх болжээ. Өөрийн гэсэн газартай фермерүүдийн урам зориг, бусдаас царайчлахгүй амьдрах эрмэлзэл нь нийт салбарын хөгжилд маш том хувь нэмэр болсон байна. Гэхдээ тэд гар ажиллагаа бүхий дундад зууны бүдүүлэг технологиосоо салж амжаагүй байлаа.

19-р зууны дундаас 20-р зууны эхэн хүртэлх хугацаанд хими, физик, биологийн шинжлэх ухаанд гарсан ололтууд дорхноо үйлдвэрлэлд, тэр дундаа ХАА-д нэвтэрч байв. Фермерүүд эрдэс бордоо, ургамал хамгааллын төрөл бүрийн химийн бодис хэрэглэж сурснаар тариалангийн ургац эрс нэмэгдэв. Удамшлын хуулиудыг нээснээр малын үржил селекцийн ажил сайжирч, ашиг шим сайтай шинэ үүлдрүүдийг гарган авах болов. Энэ бүх ололт дэвшлүүд ихэвчлэн Европ тивд гарч байсан учир германчуудын хувьд нэвтрүүлэхэд харьцангуй хялбар байсан нь тодорхой. Үүний зэрэгцээ тухайн үед эрчээ авч байсан аж үйлдвэрийн хувьсгалын нөлөөгөөр хот суурингуудын хүн ам нэмэгдэн, ХАА-д ажиллах хүч хомсдож эхэлсэн нь фермерүүд үйлдвэрлэлээ механикжуулах нэг шалтаг болжээ. ХАА-н механикжуулалт нь анх үрлэгч, хураагч машинаас эхэлж байсан бол дараа нь трактор, автомат саалтуур зэрэг тоног төхөөрөмжүүд нэвтрэв.

Гэхдээ зах зээлд гарч буй шинэлэг техник бүрийг худалдан авах чадалтай фермерүүд цөөхөн. Ихэнхи фермерийн аж ахуйнууд хэтэрхий жижиг байсан нь тэднийг бие даан хөгжихөд үлэмж саад болж байв. Энэ байдлаас гарах цорын ганц гарц бол хоршоолол байв. Жижиг фермерүүд тус тусдаа даван туулж чадахгүй бэрхшээлүүдээ хамтын хүчээр даван туулж, ганц фермерийн худалдан авч чадахгүй, аваад ч ашиггүй техникийг хамтран эзэмшиж, үр ашгийг нь гаргах боломж бий, энэ бол хорших явдал юм гэдгийг нийтээрээ мэдэрч эхэлжээ. 1846 онд Фридрих Вилхелм Райффайзен, гишүүдийнхээ тэгш эрхийг хүндэтгэсэн, харилцан бие биедээ туслах зарчимд тулгуурласан “Ядуу фермерүүдийн өөртөө туслах холбоо” нэртэй хадгаламж зээлийн хоршоог үүсгэн байгуулснаар Германы хөдөө аж ахуйд томоохон эргэлтийг хийв. Энэхүү хоршоо үйл ажиллагаагаа тасралтгүй тэлсээр орон даяар салбаруудтай болж, улмаар 1889 онд хоршооны хууль батлагдсанаар цаашдын хөгжил нь эрх зүйн баталгаатай болжээ. Өнөөдөр дэлхийн хамгийн хүчирхэг хоршоодын нэгэнд Райффайзен хоршоо тооцогдож байна. Одоо уг хоршоо нь фермерүүдэд үр бордоо, техник хэрэгсэл нийлүүлэх, тэдний бүтээгдэхүүнийг борлуулахад нь зуучлах, хадгаламж, зээлийн үйлчилгээ үзүүлэх гэх зэргээр фермерийн аж ахуйн бүх үйл ажиллагаанд оролцдог, фермерүүдийн хамгийн дотнын түнш болжээ.

Хоршооллын хөдөлгөөн ийнхүү өрнөх явцад фермерүүд нэгдэж, зохион байгуулалтад орохын ач холбогдлыг ухааран, өөрсдийн нийгэм, эдийн засгийн ашиг сонирхлоо дэмжих, улс төрд лобби хийх зорилгоор хамтын ажиллагааны байгууллагуудыг төрөл бүрийн хэлбэрээр байгуулжээ. Тухайлбал фермерийн холбоо, гурил үйлдвэрлэгчдийн холбоо гэх мэт. Ийнхүү тархай бутархай жижиг фермерүүд нэгдэж чадсанаар салбараа өөд нь татах хүч чадалтай болсон юм. Хоршиж нэгдэх үйл явцад нөлөөлсөн бас нэг чухал хүчин зүйл бол нэг сүмд явдаг хүмүүс хоорондоо дотно танилцаж, бие биедээ харилцан тусалж байдаг христосын шашны сайхан уламжлал билээ.

Аж үйлдвэржилт ба хотжилт, түүнийг дагасан үйлчилгээний салбарын хөгжлийн үр дүнд сүүлийн 100 гаруй жил хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллагсдын болон фермерийн аж ахуйнуудын тоо тасралтгүй буурсан боловч шинжлэх ухааны ололтуудыг амжилттай нэвтрүүлсний үр дүнд үйлдвэрлэлийн бүтээмж тасралтгүй нэмэгдсээр байна. 20-р зууны эхэнд нийт ажиллах хүчний 38% нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж байсан бол 2005 оны байдлаар энэ тоо ердөө 2,3% болж буурчээ. Гэтэл 100 жилийн өмнө буудайн ургац 19 цн/га байсан бол өнөөдөр 74 цн/га болж нэмэгдсэн байна. Нэг фермерийн аж ахуйн үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүнийг авч үзвэл 1900 онд дунджаар 4 хүний хэрэгцээг хангах хэмжээнд байсан бол 2003 оны байдлаар 126 хүнийг тэжээх хэмжээнд хүрчээ.

Гэхдээ өндөр бүтээмж бүхий эрчимжсэн технологид тулгуурласан хөгжлийн үе шат 1960-аад оноос эхлэн хумигдсаар одоо аль хэдийнэ дуусаад байна. Учир нь нэг талаас шатахуун, цалингийн зардал зэрэг ХАА-н үйлдвэрлэлийн өртөг байнга нэмэгдэж, нөгөө талаас гадаадаас хямд өртөгтэй хүнсний бүтээгдэхүүн импортоор орж ирэх нь ихэссэн тул фермерүүд дан ганц борлуулалтын орлогоор зардлаа нөхөж чадахаа больжээ. Энэ асуудал нь фермерүүдийг дэмжих бодлогыг шинэчлэн тодорхойлоход хүргэв. Урьд нь фермерүүдийг зөвхөн ХАА-н салбарт бизнес эрхлэгчид гэж үздэг байсан бол одоо тэднийг хувийн бизнес эрхлэхээс гадна бас хөдөө орон нутгийн хөгжил, байгаль орчин, цаашилбал улс орны тусгаар тогтнолыг хариуцан, хамгаалж буй хүмүүс гэдгийг онцлон анхаарах болов. Ийнхүү фермерүүд зөвхөн хөдөө аж ахуйн биш, харин хөдөөгийн хөгжлийн нэгдсэн бодлогын төвд байх болсноор тэдэнд засгийн газраас зүгээс татаас, урамшуулал ба татварын хөнгөлөлт хэлбэрээр харамгүй дэмжлэг үзүүлэх болов. Одоогоор үр тариа, эрдэнэ шиш, буурцагт ба тосны ургамлын тариалангийн талбайн га тутамд, үржлийн үнээ, бордооны эр үхэр, хонины толгой тутамд, борлуулах сүүний литр тутамд шууд татаас, мөн мал нядалгаа, мал аж ахуйн эрчимжилтийг бууруулахад урамшуулал олгох, зээлийн хүү ба шатахууны зардалд нөхөн төлбөр, аж ахуйдаа хөрөнгө оруулахад нь хандив олгож, экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, эсвэл өөрийн эдэлбэр газрыг ойжуулах зэргээр засгийн газраас хэрэгжүүлж буй төрөл бүрийн бодлогод зохицуулан үйлдвэрлэлийнхээ арга барилыг өөрчилсөн фермерүүдэд урамшуулал олгодог. Жишээлэхэд үр тариа тариалсан га тутамд 350 евро, литр сүү тутамд 3,5 центийн татаас олгож байна. 2005 онд нэг фермерийн аж ахуйн зөвхөн шууд авсан татаас дунджаар 24,2 мянган евро байв. Бүтээгдэхүүн экспорлох хүсэлтэй фермерүүд дотоодын зах зээлд борлуулсан шигээ ашиг олж чадахгүй тохиолдолд зөрүүг нь мөн л улсаас нөхөн төлдөг. Германчууд газар шороогоо, фермерийн аж ахуйнуудаа гадны нөлөөнөөс маш их хамгаалдаг нь генийн зохиомол өөрчлөлт бүхий ургамлын тариаланг одоо хүртэл зөвшөөрөөгүйгээс харагддаг.

1990-ээд оноос улсын татаасаар фермерүүдийг аргацаах бодлогоо эргээд шүүмжилж, илүү оновчтой арга олохыг хичээж байна. Фермерийн аж ахуйг ирээдүйд өрсөлдөх чадвартайгаар авч үлдье гэвэл цаашид экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг эко-фермерийн системд шилжих нь гарцаагүй болжээ. Хэрэглэгчдийн худалдан авах чадвар өндөр учраас хэдийгээр экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн өртөг өндөртэй ч гэсэн ашиг олох боломжтой аж. Гэхдээ үүнд бас улсаас тодорхой хэмжээний татаас олгоно. Гэхдээ эко-фермерийн системийг дэмжих бодлогын хавсарганд заавал дотоодын бүтээгдэхүүнийг сурталчлах маркетингийн бодлого цуг хэрэгжиж байдаг. Хэрэглэгчдэд зөвхөн эх орондоо үйлдвэрлэсэн, чанарын баталгаатай экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн авах ухамсрыг суулгах ухуулга сурталчилгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр байнга хийгдэж байдгийн цаад захиалагч нь засгийн газар байдаг.

Фермерүүд янз бүр. Зарим нь улсаас татаас авах ямар л боломж байна, түүнийг ашиглаад амьдраад байх сонирхолтой бол зарим нэг нь орлогын шинэ эх үүсвэрүүдийг өөрсдөө санаачлан бий болгож байна. Тухайлбал фермерийн аж ахуйнхаа хажууд боловсруулах цех ажиллуулж, эцсийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд гарган орлогоо нэмэгдүүлж буй фермер цөөнгүй. Түүнчлэн агро-жуулчлал эрчимтэй хөгжиж байна. Ялангуяа Альпийн нуруу, Бодэнсээ нуур зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байрлалтай фермерийн аж ахуйнууд дэргэдээ буудлын зориулалтаар байшин барьж, хөдөө цэвэр агаарт амрах хүсэлтэй хотын хүмүүсийг хүлээн авч үйлчилдэг. Тэдэнд зөвхөн байр, хоолноос гадна бас морь унах, хонь хариулах, үнээ саах, хөдөөний гар аргаар бяслаг шахах гэх мэт янз бүрийн сонирхолтой үйлчилгээ санал болгоно. Түүнчлэн эдгээр фермерийн аж ахуйнуудад хотын сургуулийн хүүхдүүд ангиараа зочилж, хөдөөгийн ахуй амьдралтай танилцах далимаараа чамгүй орлого оруулдаг ажээ.

А.Далхжав: Мал маллахад сэтгэл хэрэгтэй юм шүү!

2011-02-25T14:46:00.001+08:00

2006.07.19 Гачуурт, ярилцсан Б.Эрдэнэболор

Монголчууд бид фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэх тухай дээр дооргүй ярьж хэлэлцэж, маргалдацгааж байна. Зарим нэгэн судлаачид фермерийн аж ахуйг Монголд 1990-ээд оноос хойш үүссэн гэх боловч үнэндээ өнөөгийн фермерүүд маань ихэвчлэн хуучин сангийн сангийн аж ахуйнуудын буурин дээр бий болсон билээ. Тухайн үед зөвхөн үнээний аж ахуйгаар жишээ авахад нийт 19000 үнээтэй 32 сангийн аж ахуй манай оронд байв. Бид өнөөдөр фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэхдээ тэр том салбарыг удирдаж авч явж байсан хүмүүсээс зөвлөгөө авч байх нь зүйтэй юм. Ингээд та бүхэндээ Гачууртын сангийн аж ахуйн даргаар ажиллаж байсан А.Далхжав гуайтай хийсэн ярилцлагыг толилуулж байна.

- Гачууртад фермерийн аж ахуй хэзээ, хэрхэн үүссэн бэ?
- Манай эндэхийн өрхийн фермерийн аж ахуйнууд бүгд Гачууртын сангийн аж ахуйн материаллаг баазад тулгуурлан хөл дээрээ боссон. Гачууртын сүүний сангийн аж ахуй дөрвөн фермтэй, нийт 1200 үнээтэй байсан. Тус САА-н хувьчлал 1992 оноос эхэлж хоёр шаттай явагдсаны эхний шатанд дөрвөн ферм тус бүр хувьцаат компани болсон. Өөрөөр хэлбэл САА-д ажиллаж байсан хүмүүс шинээр байгуулагдсан ХК-ийн хувьцаа эзэмшигч болсон. Харин дараагийн шатанд буюу 1993-94 онд эдгээр компаниуд нь задарч, хувь хүмүүсийн эзэмшилд шилжсэн юм. Тухайн үед зарим нь олон хүмүүст хуваагдаж очсон бол, зарим нь, жишээлбэл Хуандайн фермийн ихэнхи үнээ нэг хүний мэдэлд орсон тал бий.

- Одоо эндэхийн фермерүүд гэж ямаршуу хүмүүс байна вэ?
- Олон үнээ малтай, томоохон фермер ганц хоёроос хэтрэхгүй. Ихэнхи нь 10-20 орчим үнээтэй жижиг фермерүүд. Орлогын хувьд илүүчлээд байх юмгүй, өрхийнхөө хэрэгцээг л хангах хэмжээнд ажиллаж байна. Мэдээж олон үнээтэй нь илүү ашигтай. Ер нь цаашид фермерүүдийн малын тоо толгойг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй байгаа юм.Түүнээс гадна үнээний аж ахуйн орлого улирлын чанаратай хэлбэлзэж байдаг. Зун ашиг шим харьцангуй сайн байдаг бол өвөл сүүний гарц багасахаар борлуулалтын орлого бас багасна.

-Та урьд нь сангийн аж ахуй эрхэлж байсан туршлагатай хүний хувьд өнөөдөр фермерийн аж ахуйн хөгжилд чухам ямар бэрхшээлүүд тохиолдож байна гэж үздэг вэ?
- Мэдээж олон асуудал бий. Ерөнхийд нь материаллаг ба удирдлагын асуудлууд гэж ангилж болох юм. Материаллаг талаасаа бол хамгийн гол асуудал тэжээлийн хомсдол юм даа. Сайн үүлдрийн үхрийг сайн чанартай тэжээлээр шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр нарийвчлан гаргасан жорын дагуу тэжээж байж л хүчин чадлыг нь бүрэн дүүрэн ашиглах болно. Хуучин САА байхад ч тэжээл байнга дутагддаг байсан, одоо ч энэ хэвээр. Одоо бас таримал бэлчээр үгүй болсон нь мал сүргийн тарга тэвээрийг алдуулж, хадлан авах боломжгүй болгож, зуданд нэрвэгдэх аюулыг нэмэгдүүлж байна. Мөн тэжээлийн үйлдвэр алга. Фермерийн аж ахуй хөгжиж буй бүс нутагт хүчит тэжээлийг заавал үйлдвэрлэдэг байх ёстой. Манайхан одоо хивгээ Улаанбаатар хотоос, эсвэл бүр цаанаас авч байна. Өвс хадлангаа бүр Борнуур, Жаргалант руу 200-300 км явж бэлтгэдэг. Харин удирдлага талаасаа гэвэл фермерүүд маань бие дааж аж ахуйн эрхэлж байгаа хүмүүс. Энэ нь нэг талаасаа зөв боловч нөгөө талаасаа тэднийг холбож өгөх сүлжээ дутагдаж байна. Сүүний борлуулалтын асуудал бас хэцүү байна. Учир нь одоо бүх айл сүүгээ өөрсдөө хот руу аваачиж борлуулдаг. Гэтэл заримдаа бүх сүүгээ борлуулж чадаагүйгээс гашилгах тохиолдол гарна. Мөн өдөр бүр бага хэмжээний сүү зөөж байснаас хоёр гурав хоног хадгалж байгаад нэгмөсөн явж байвал зүгээр. Зарим фермерүүд хөргөгч, хөлдөөгч авах чадалтай байдаг бол зарим нэг нь ийм боломжгүй. Хашаандаа худагтай бол бас болно. Гэтэл хашаандаа худаггүй хүмүүс хэцүүддэг. Тийм учраас манай тосгонд томоохон хөргөлттэй зоорь хэрэгтэй байна. Уг нь сүүний үйлдвэр эндээс сүүгээ татах гэж нэг удаа үзсэн. Гэтэл хотынхоос бага үнээр авна гэсэн тулд хүмүүс дургүйцээд өгөөгүй.

- Таны хэлээд буй сүлжээг тэгвэл ямар арга замаар байгуулбал зохих вэ?
- Тосгоны захиргаанд фермерүүдийг хариуцсан алба буюу орон тоо байх шаардлагатай. Үйл ажиллагаа нь гол нь төрийн бодлогыг амьдралд хэрэгжүүлэхэд чиглэнэ. Фермерүүдийн хэрэгцээ шаардлагыг нь судалж илрүүлдэг, үүнийг нь хэрхэн үр дүнтэйгээр шийдвэрлэх вэ гэдэг дээр голлож анхаарах ёстой. Өнөөдөр фермерүүд тус тусдаа хийж байгаа ажлуудын заримыг нь нэгдсэн зохион байгуулалтаар хийх нь хамаагүй ашигтай. Жишээ нь өвс хадлангийн ажлыг фермерүүд ганц ганцаараа биш, нийлээд хийж болно. Тэгвэл илүү үр дүнтэй, зардалд хэмнэлттэй. Тэжээлийн ургамал тариалах, дарш бэлтгэх гэхээр фермерүүд өөрсдөө эрсдэлээс нь халгаад байгаа. Иймээс тэжээлийн төрөлжсөн аж ахуй хэрэгтэй байна. Мөн хүчит тэжээлийг хямд үнэтэй байх үед нь бөөндөж аваад жилийн турш фермерүүдээ хангаж байх гэх мэт. Иймэрхүү ажлыг зохион байгуулдаг алба л хэрэгтэй байгаа юм. Цаашилбал фермерүүдэд мэдээллийн үйлчилгээ үзүүлнэ. Эхлээд тэднээс мэдээлэл авч, бодит байдлын үнэлгээ хийгээд мэдээллээ боловсруулж эргүүлээд фермерүүдэд хүргэдэг. Мэдэхгүй чадахгүй зүйл дээр нь тусалж дэмжих, хөөцөлдөх чадахгүй байгаа асуудлууд дээр нь зуучилж өгөх, мөн фермерүүдэд сургалт явуулах гэх мэт өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулж болно.

- Манай өнөөгийн нийгэмд хувийн бизнест төр хутгалдах хэрэггүй гэсэн үзэл ноёрхож байна. Гэтэл та тосгоны захиргаанаас фермерүүдийг зохион байгуулах тухай ярилаа. Үүнийг тосгоны захиргааг оролцуулалгүйгээр шийдчих хувилбар алга уу?
- Компани байгуулдаг ч юм уу, нэг тиймэрхүү бизнесийн хэв маягтай байгууллага байгуулж болохыг би үгүйсгэхгүй. Энэ тохиолдолд фермерүүдэд тэр компанийн хувьцааг эзэмшүүлэх хэрэгтэй. Гэхдээ ийм санаачилга зөвхөн доороос, фермерүүдээс өөрсдөөс нь л гарах ёстой. Тэрнээс биш та нар компани байгуул гээд тосгоны захиргаанаас шаарддаг, нөгөөдүүл нь компани байгуулсан хойноо удирдаж чаддаггүй, тэгээд мөн л тосгоны захиргаа нөгөө компанийг нь удирдаж өгдөг ийм байдал үүсчих вий гэж санаа зовж байна. Тэгж байснаас шулуухан захиргааныхаа харъяанд албатай болсон нь дээр. Бас гишүүнчлэлтэй хадгаламж зээлийн хоршооны жишгээр байгуулж болох юм. Гэтэл тэр хоршооны удирдлага нь хүмүүсийн мөнгийг өөр зүйлд зарцуулахгүй гэсэн баталгаа байхгүй. Тэгээд ч одоо манай ХЗХ-ууд дампуураад байгаа болохоор фермерүүд ийм юманд итгэж мөнгө өгөхгүй байх. Ер нь бизнесийн байгууллага байгуулъя гэхээр зардлаа нөхөж чадахгүй учраас улсаас татаас авахаас өөр аргагүй. Огт төрийн оролцоогүйгээр бол энэ асуудлыг шийдэж чадахгүй.

- Та фермерийн аж ахуй байгуулах хүсэлтэй хүмүүст хандаж юу хэлмээр байна?
- Хөдөө аж ахуй өөрөө их эрсдэлтэй бизнес учраас маш нарийн арга ухаан, удирдлага зохион байгуулалттай байж л амжилтад хүрдэг юм шүү гэж хэлмээр байна. Гэхдээ зөв хийж чадвал ашиг сайн олох үр өгөөжтэй салбар. Манай оронд фермерийн аж ахуйг хөгжүүлэх бололцоо байна. Харин малаа мэдэхгүй, техниктэйгээ харьцаж чадахгүй, аж ахуй удирдаад аваад явж чадахгүй, хувийн идэвхи чармайлт султай хүн бол сайн фермер болж чадахгүй. Манай САА-н үнээ мал, материал тоног төхөөрөмжийг авсан хүмүүсийн ихэнхи нь ашиглаж үр дүнг нь үзэж чадаагүйд би их харамсаж явдаг. Манай хөгшин бид хоёр хувьдаа ганц саалийн үнээтэй, энэ үнээнээсээ өдөрт 16 литр сүү аваад цагаан идээ хүнээс гуйхгүй болоод л байна. Хажуугаар нь хашаандаа төрөл бүрийн жимс ногоо, Монгол орны өнцөг булан бүрээс авчирсан ховор эмийн ургамлуудыг ургуулдаг. Гэрийн унь зангидаж байгаад нэг хүлэмж босголоо. Ингээд амьдрахад тэтгэврийн хоёр хөгшинд дутах юм алга. Энэ нь бидний сайных биш, гагцхүү мал, газраа хайрлах сэтгэл, угаас зүгээр сууж сураагүйн л ач тус байх даа. Мал маллахад бас сэтгэл хэрэгтэй байдаг юм шүү гэдгийг захия даа.

- Сонирхолтой ярилцлага өгсөнд тань баярлалаа. Танд урт насалж, удаан жаргахыг хүсье!

Б.Эрдэнэболор: Фермерийг хөгжүүлэх талаар төр засгийн бодлого тун ойлгомжгүй байна

2011-02-21T14:37:00.002+08:00

Улаанбаатар таймс сонин, 2005.06.03 Улаанбаатар хот
Сэтгvvлч Г.Сонинбаяр

Улаанбаатар хот орчимд эрчимжvvлсэн аж ахуйг хєгжvvлэн нийслэлчvvдийг мах, сvvгээр бvрэн хангах тухай чамгvй л яригдах болж. Гэвч одоохондоо эрчимжсэн аж ахуйн ирээдvй тун бvрхэг байгаа. Ирээдvй бvv хэл єнєєдрийн хувьд ч энэ салбарын хєгжил дэгэн догонтой, дээр доороо хєлєє олж амжаагvй л байна. Ер нь уламжлалт нvvдлийн аж ахуй эрхэлж ирсэн Монголчууд бидэнд фермерийн аж ахуй хєгжvvлнэ гэдэг шинэ зvйлийн нэг. Социализмын vед байсан мах, сvvний чиглэлийн vхэр єсгєн vржvvлдэг сангийн аж ахуй, фермvvд зах зээлийн гэгдэх 1990-ээд оны vед тарж бутран алга болжээ. Одоо тэдгээрийн буурийг сахиж vлдсэн цєєн малчид айл хєрш, ах дvvгээрээ хорших, эсвэл бие даах маягаар урсгал шинжтэй фермерийн аж ахуйг эрхэлж байна. Улаанбаатар хот орчмын Жаргалант, Гачуурт, Туул тосгоны ийм жижиг фермерvvдийн хувьд мах, сvv, цагаан идээгээ борлуулах нэгдсэн сvлжээ, зохицуулалт байхгvйгээс ихэвчлэн Тємєр замын буудал тэдний гол зах зээл нь болдог. Зарим нэг нь орон сууцны хорооллуудад тогтсон байрлалтай болж тэр хавийн оршин суугчдын итгэлийг олсноор сvv, цагаан идээгээ байнга борлуулах бичил зах зээлийг бий болгож чаддаг аж. Иймэрхvv дур зоргын гэж болох явцуухан жижиг зах зээл нийслэл орчмын эрчимжvvлсэн аж ахуйн нийтлэг шинжийг бvрэн тодорхойлж чадахгvй нь мэдээж. Тиймээс арай єєр хvрээнээс єнєєгийн шинэ фермерvvдийн дvр тєрхийг хайх хэрэгтэй бизээ. Ямар ч байсан ийм эрэл хайгуул хийж яваа нэгэн залуу мэргэжилтний vгийг уншигчиддаа хvргэхээр шийдлээ.

"Фермерийн эрдэм" нийгэмлэгийн тэргvvн Б.Эрдэнэболор ХБНГУ-ын Вайнштэфаны мэргэжлийн дээд сургуулийг Хєдєє аж ахуйн бизнесийн удирдлагын магистр, Хоэнхаймын их сургуулийг Хєдєє аж ахуйн шинжлэх ухааны магистр зэрэгтэйгээр тус тус тєгсч, одоо Хоэнхаймын их сургуульдаа Хєдєє аж ахуйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалахаар ажиллаж буй аж. Тvvний докторантын сэдэв нь "Улаанбаатар хот орчмын фермерийн аж ахуйнуудад зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ нэвтрvvлэх аргачлалыг боловсруулах нь". Энэ сэдвээр тvvнтэй ярилцлаа.

- Таны хувьд хєдєє аж ахуйн зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ нэвтрvvлэхийн тулд яагаад заавал Улаанбаатар хот орчмын фермерvvдийг сонгож авсан юм бэ?
- Ажаад байхад Улаанбаатар хот орчмын фермерvvд аливаа бодлого, шийдвэрээс орхигдчихсон юмуу гэх бодол тєрсєн. Гадаадаас орж ирж байгаа тєслvvд ихэвчлэн хєдєє орон нутаг руу л чиглэдэг. Уг нь нийслэл хот маань єєрєє тодорхой хэмжээгээр ХАА-н салбарыг хєгжvvлж, фермерийн аж ахуй эрхлэх ёстой шvv дээ. Ийм хандлага ч ажиглагдаж байгаа. Фермерvvд бий болж байна. Тэд ийм vйлчилгээ хэрэгтэй гэдгийг мэддэг. Гагцхvv яаж тvvнийг нэвтрvvлбэл оновчтой вэ гэдэг асуултад хариу єгєх хvн алга. Vvнийг бол нарийн судалж байж хэлнэ л дээ. Тиймээс л би Улаанбаатар хот орчмын фермерийн аж ахуйнуудад зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ нэвтрvvлэх аргачлалыг боловсруулахаар судалгааны ажил хийж байна.

- Хот орчмын фермерvvдийн єнєєгийн байдалд ямар дvгнэлт хийв? Тэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээг хэр сонирхож байна вэ?
- Энэ жил би хот орчмын фермерvvдийн нєхцєл байдлыг судлах зорилготой байгаа. Тэгж байж уг судалгаандаа vндэслэн фермерийн зєвлєгєє єгєх vйлчилгээг туршилтын журмаар хэрэгжvvлнэ. Яг єнєєгийн байдлаар бол фермерvvдийг гурван хэсэгт хувааж vзэж болмоор санагдсан. Эхнийх нь фермер болох гэж байгаа хvмvvс. Энэ бол ХАА-н салбарт хvч vзэн фермерийн аж ахуй эрхлэх сонирхолтой хvмvvсийн бvлэг гэсэн vг. Хоёрдугаарт фермер болчихсон, гэхдээ хєл дээрээ босч чадаагvй хvмvvс нилээд байна. Тэд єр зээл ихтэй, олсон орлогоороо амьжиргаагаа залгуулах тєдий л амиа аргацаасан байдалтай хvмvvс. Хамгийн сvvлд фермер болчихсон хvмvvс цєєнгvй байх шиг. Тэдний ємнє бол яаж фермерийн аж ахуйгаа улам єргєжvvлэх вэ гэдэг асуудал зайлшгvй тулгарч байдаг. Эдний алинд нь ч зєвлєгєє чухал. Гэхдээ шинэ фермерvvдэд бvр ч хэрэгтэй. Ойрын 10-20 жилд Монголд шинэхэн фермерvvд олноор тєрєн гарах байх. Ингэхээр зах зээлд фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний эрэлт, хэрэгцээ, шаардлага бол байсаар байх болно. Хамгийн гол нь энэ vйлчилгээг авахад фермерvvдийн тєлбєрийн чадварын асуудал гарч ирэх нь дамжиггvй. Би Германаас ирснээсээ хойш арав гаруй фермерvvдтэй уулзаж, санал бодлыг нь сонссон. Тэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний чанарт нь нийцvvлээд бага зэргийн тєлбєр тєлж болох юм гэж байна лээ. Нэг сонин юм нь зєвхєн фермерvvд ч биш, бас компанийн захирлууд, томоохон бизнесменvvд хvртэл фермерийн аж ахуйг сонирхож энэ талаар зєвлєгєє авах сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн. Тэгэхлээр фермерийн зєвлєгєє хэрэгтэй байгаа юм байна гэж бодсон. Чухам ямар арга хэлбэрээр фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ эрхлэх вэ гэдэгт хариулт хэрэгтэй.

- Энэ талаар олон улсын туршлага хэр байдаг вэ? Тэдгээрээс Монголд нэвтрvvлэх боломж бий эсэхийг судалж vзэв vv?
- Германд фермерийн зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ улсын ба хувийн гэсэн хоёр хэлбэртэй байдаг. Муж, дvvрэг бvр нь ХАА-н албатай, тэдгээр албадад нь фермерийн зєвлєгч ажилладаг юм билээ. Тэд фермерvvдэд зєвлєгєє єгєєд тодорхой хєлс авна. Энэ хєлсний талыг нь улсаас тєлдєг, талыг фермер єєрєє тєлдєг. Харин хувийн зєвлєгєє єгєх vйлчилгээнд хамрагдвал тєлбєрийг нь фермер єєрєє бvрэн хариуцдаг. Уг нь хувийн vйлчилгээ нь илvv чанартай ч сайн хєгжиж чадахгvй байгаа нь ажиглагдсан. Яваандаа энэ vйлчилгээ цэвэр хувийн хэвшилд шилжинэ гэж Германчууд vздэг юм билээ. Гэхдээ фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний тал дээр Герман тийм ч сайн жишээ биш. Харин энэ vйлчилгээ Дани, Голландад маш сайн хєгжсєн.

- Монголд фермерvvдэд зєвлєгєє єгєхєд хєлс нь хэдий хэмжээтэй байх болоо?
- Энэ vйлчилгээний хєлсийг одоогоор яг тэд гээд хэлчих боломжгvй. Германд улсын байгууллагаас зєвлєгєє авсан бол нэг цагт 50-60 евро, хувийн хэвшлийн байгууллагаас зєвлєгєє авсан тохиолдолд 100 евро тєлдєг жишиг бий. Гадаадын улс орнуудад бол зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний хєлсийг фермерийн тєлєєллийн байгууллагууд нь тєлдєг. Фермерvvд нь тєлєєллийн байгууллагадаа тодорхой татвар тєлдєг учир тэднийг нэгдсэн журмаар зєвлєгєє єгєх vйлчилгээнд хамруулж, тєлбєрийг нь тєлдєг гэсэн vг. Энэ бол их зєв систем. Тvvнээс биш фермер бvрээс мєнгє нэхээд яваад байх боломжгvй. Тиймээс манай улсад ч гэсэн фермерийн тєлєєллийн байгууллага байгуулах нь зєв юм уу гэж бодож байгаа. Эхний ээлжинд Монголд ижил тєвшний, ижил бэрхшээлтэй фермерvvдэд бvлгийн зєвлєгєє єгєх нь оновчтой байх. Ер нь фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээг нэвтрvvлэхэд тун хэцvv. Ази, Африк, Латин Америкийн орнуудад л гэхэд 1950-1960 оны vеэс л энэ vйлчилгээг нэвтрvvлэх гэж оролдсон. Одоо болтол чадаагvй л байна. Энэ нь тухайн орнуудад фермерийн зєвлєгєєг тєрийн хяналтад байлгасантай холбоотой. Зєвлєгєє єгєх vйлчилгээнд тєр засаг болон ямар нэг улс тєрийн хvчний бодлого vйлчлээд ирэхээр vйлчилгээ гэсэн утгаа алддаг. Ийм тохиолдолд зєвлєгєє нь тушаал, тулгалт болоод эхэлдэг талтай. Монголд бол арай ийм биш. Гэхдээ миний бодлоор фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээг тєрєєс дэмжиж санхvvжvvлэх шаардлагатай байх. Ингэлээ гээд тєрєєс энэ vйлчилгээний бие даасан менежментэд оролцохгvй байх нь чухал.

- Мэргэжлийн хvний хувьд та нийслэл орчмын фермерийн аж ахуйн ирээдvйг хэрхэн тєсєєлж байна вэ?
- Нийслэлийн фермерийн аж ахуйн ойрын ирээдvй гэвэл хэрэв сvvний vнэ хэт уначихгvй бол гайгvй яваад байна байх. Сvvний vйлдвэрлэл бол харьцангуй эрсдэл, алдагдал багатай л даа. Харин алсын ирээдvй гэвэл нэлээд бvрхэг байна. Аливаа салбар хєгжихийн хэрээр жижиг vйлдвэрлэгчид зах зээлээс шахагддаг жамтай. Тэгэхээр єнєєдєр хотынхныг мах, сvvгээр хангаж буй жижиг фермерvvд зах зээлээс алсдаа шахагдаж магадгvй. Тиймээс жижиг фермерvvдийг аль болох томруулахгvй бол болохгvй. Ядаж л 10-аас дээш vнээтэй байх хэрэгтэй. Vйлдвэрлэл єсєхийн хэрээр зах зээлд єрсєлдєєн бий болдог. Гэтэл манайд ийм єрсєлдєєн алга. Магадгvй таван жилийн дараа л фермерvvдийн ємнє зах зээлд бvтээгдэхvvнээ хэрхэн борлуулах вэ гэдэг асуудал гарч ирэх байх. Єнєєгийн хот орчмын фермерийн аж ахуй хєгжлийн хувьд бидний ярьж заншсанаар шилжилтийн vедээ л явж байна. Энэ шилжилтийн vеэс тvргэн гарах гээд алдаа гаргаж болохгvй. Ер нь тухайн зах зээлээсээ л болох хэрэг. Ийм шилжилтийн байдал нь ашигтай ч байж мэдэх юм. Энэ бvхэнд гол нь тєрийн бодлого л чухал. Фермерийг хєгжvvлэх талаар манай тєр засгийн бодлого бол тун ойлгомжгvй шvv дээ. Нэг бол фермерvvдээ зєнд нь хаячихаад л, заримдаа хэт "наалдаж", бvхнийг нь зохицуулах гээд л. Тєрийн бодлого бол зах зээлдээ зохицож байх ёстой. Тєр нь зах зээлээ захирдаггvй, зах зээл нь тєрєє захирдаг гэдэг шvv дээ.

- Манай фермерvvдийн чадвар хэр байдаг юм болоо? Тэднийг чадавхижуулахад зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ чухал vvрэгтэй биз?
- Яг тийм. Монголдоо ирээд хvмvvстэй уулзаж явахад муу гэмээр фермерvvдтэй тааралдсангvй. Манай фермерvvд боловсрол маш єндєртэй. Хєгжиж буй зарим орны фермерvvд нь бичиг vсэг мэддэггvй. Тиймээс тэдэнд зєвлєгєє єгнє гэдэг хэцvv шvv дээ. Монголд ийм бэрхшээл алга. Орчноо тусгаж авах, зах зээлээ мэдрэх гээд аль ч талаараа Монголчуудын тєрєлхийн чадвар бусдаас дутахааргvй. Гагцхvv ажлын хариуцлага жаахан сул. Дээр нь мэдээлэл дутагдаж байна. Эдгээр сул дутмаг талуудыг нь зєвлєгєє єгєх vйлчилгээгээр нєхєх боломжтой.

Зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний эцсийн зорилго нь єєрийгєє vгvй болсон цагт биелнэ гэж vздэг аж. Єєрєєр хэлбэл хэнд ч ямар ч зєвлєгєє хэрэггvй болсон цагт зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ алга болох юм. Амьдрал дээр ийм нєхцєл байдал vvсэхгvй нь тодорхой болохоор энэ vйлчилгээ хамгийн чухал ач холбогдолтой хэвээр байсаар байх нь тодорхой. Тиймээс ч зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ нь зєвхєн ХАА-д ч бус бvхий л салбарт хєгжиж байгаа. Гагцхvv Монголд цоо шинэ гэж хэлж болох фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх vйлчилгээг дэлгэрvvлэхээр Б.Эрдэнэболор сэтгэл шулууджээ. Тэрээр ХАА-н ардчилал ба буюу Хvн тєвт хєгжлийн концепцийг дэвшvvлсэн нь бас л шинэ санаа сэдэл аж. Ганц нэг тєсєл хэрэгжvvлж, хоёр хууль баталснаар ч юмуу аль эсвэл сайд дарга нарыг хольж сольсноор ХАА-н салбарын хєгжлийн бодлогыг тодорхойлж чадахгvй гэсэн санааг уг концепцидоо дэвшvvлжээ. Тєрийн бодлого хийгээд эрдэм шинжилгээний байгууллагууын vйл ажиллагаа нэгэн зvгт, нэгэн зорилгод чиглэж байж ХАА-н салбар хєгжинє гэж тэрбээр vзэж байна. Тvvнчлэн "Жамцын хонийг єсгєж єгєх бус, Жамцтай хамт хонийг нь єсгєе" хэмээн уриалж буй юм. Монголчууд бид хvнсний бvтээгдэхvvнийхээ 70 гаруй хувийг гадаадаас импортоор авч хэрэглэж буй энэ vед vндэсний фермерvvдийг дэмжиж эрчимжсэн мал аж ахуйг хєгжvvлэх нь юу юунаас чухал. Хєдєє аж ахуйн орон гэгддэг атлаа хєдєє аж ахуйн бvтээгдэхvvнээр хvн амаа бvрэн хангаж чадахгvй байна гэдэг байж боломгvй. Гэтэл манай улсын урд хойд хєршид фермерийн аж ахуйг тєр засгийн бодлогоор эрчимтэй хєгжvvлж байна. Ялангуяа БНХАУ-т сvvний vйлдвэрлэлээ асар хурдацтай хєгжvvлж тєрєєс бvх талаар дэмжих болжээ. Магадгvй таваас арван жилийн дараа Монголын зах зээлд ноёрхлоо тогтоох далд санаа, хэтийн зорилго тэдэнд байж ч мэднэ. Тиймээс фермерийн аж ахуйг тєрийн бодлогоор дэмжин vндэсний vйлдвэрлэлийн тэргvvлэх салбар болгон хєгжvvлэх цаг нэгэнт болжээ.

Баастын Эрдэнэболор: Мөнгө биш, мэдлэг өгье!

2011-02-15T14:35:00.003+08:00

Өнөөдөр сонин, 2005.5.19, сэтгүүлч Н.Сарангэрэл

-Фермерийн аж ахуй гэхээр манайд хэвшмэл хуучин мал аж ахуйгаас маань арай л єєр зvйл байх гэсэн ойлголт байдаг. Ер нь фермер гэж хэнийг хэлэх вэ гэдгийг эхлээд тайлбарлахгvй юу?
- Манайхны дунд нэг тогтсон ойлголт байдаг юм билээ. Фермерийн аж ахуй байгуулна гэхээр 20-30 мянган ам.доллар хэрэгтэй гэж. Бас социализмын vеийн фермтэй хольж хутгаад байдаг юм. Гэтэл баруунд аж ахуй эрхлэх єєрийн гэсэн газартай, орлогоороо эргээд єєртєє хєрєнгє оруулалт хийж чаддаг бол фермерт тооцогддог.

- Єрхийн амьжиргааг залгуулдаг бол фермер биш гэсэн vг vv?
- Єрхийн аж ахуй, туслах аж ахуйгаас салгаж ойлгох хэрэгтэй л дээ.

-Єєрєєсєє гадна єрєєлд илvvчилдэг байхын тулд боломжийн том хэмжээний газартай байх хэрэгтэй юм байна даа?
- Би докторынхоо судалгааг "Улаанбаатар хот орчмын фермерийн аж ахуйнуудад зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ нэвтрvvлэх аргачлал боловсруулах" гэсэн сэдвээр хийж байгаа. Тиймээс энд ирэхээрээ хотын ойр орчмын малтай, аж ахуйтай айлуудаар явж судалгаа хийдэг. Тэгэхэд яг наад газрын хэмжээний тань тухай яриа гардаг. Жишээ нь Жаргалант тосгоны оршин суугч нийслэлийн иргэн Сонгино хайрхан дvvрэгт хамаарагддаг учраас хотынхонтой адил 0,07 га газар хувьдаа эзэмших эрхтэй. Гэтэл тэр нь аж ахуй эрхлэх, тэр дундаа фермер байхад хvрэлцэх хэмжээ биш шvv дээ.

- Тэгвэл хотын ойролцоо фермерийн аж ахуй хєгжих бололцоогvй юм биш vv?
- Тийм болохоор хуульд фермер гэсэн статус оруулж єгєх хэрэгтэй байгаа юм. Бидэнд энэ талаар бодож боловсруулж, бас хєєцєлдєж байгаа ажил нилээд бий. Гэхдээ хотын ойролцоо Гачуурт, Жаргалант, Батсvмбэрт боломжийн vйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйнууд бий. Хамгийн гол нь цаашид тогтвортой хєгжvvлье гэвэл хууль эрх зvйн орчинг нь нэр хаягаас эхлээд бvрдvvэх л шаардлагатай.

- Таны сурч байгаа Германд энэ аж ахуй ямар хэмжээнд хєгжсєн байдаг бол?
- Германд фермерийн аж ахуй єндєр хєгжсєн. Энэ улс барууны орнууд дундаа хєдєє аж ахуйн хєгжлєєр дээгvvр ордог. Тэд єрхийн фермер дээр тvшиглэж энэ салбараа хєгжvvлсэн юм билээ. Гэхдээ мал аж ахуй газар тариалан хосолсон хэлбэрээр. Тэнд 30 га газарт тэжээлийн ургамал тариалдаг бол саалийн 60 vнээтэй гэдэг нь vржvvлэхийн хvрд шиг тодорхой байдаг. Улсаас ч фермерvvдийг дэмжихэд тодорхой бодлого барьж ажилладаг юм билээ.

- Аж ахуйнууд нь хэмжээний хувьд том уу?
- Германы хєдєє аж ахуйд жижиг фермерvvд хавчигдаж эхэлсэн. Энэ нь эдийн засгийн даяарчлалтай холбоотой юм. Гадаад орнуудаас хямд vнэтэй бvтээгдэхvvн ихээр орж ирдэг болсон нь жижиг аж ахуйгаас гарсан єртєг єндєртэй бvтээгдэхvvнийг зах зээлгvй болгож эхэлсэн. Тиймээс бvтцийн єєрчлєлтєд орж эхэлж байна. Жижиг фермерvvд нэгдэх бодлого барьдаг болсон. Манайд ч гэсэн ийм vйл явц 50 жилийн дараа харагдах л байх.

- Манайх том нэгдэл, сангийн аж ахуйн тарж ємч хувьд очсон болохоор Германыхаас яг эсрэг зvгт явж байгаа гэсэн vг vv?
- Ийм vйл явц тэртээ тэргvй хєгжлийн шатанд зайлшгvй гарна. Одоо гагцхvv тэр жижиг аж ахуйгаа хєл дээр нь зогсоож жинхэнэ утгаар нь фермер болон хєгжихэд тусалж дэмжих хэрэгтэй байна. Vvний тулд бид "Фермерийн эрдэм" гэж нийгэмлэг байгуулсан.

- Бид гэдэг нь?
- Хєдєє аж ахуйн чиглэлээр сурч, ажилладаг залуус. Би ємнє нь яг энэ чиглэлээр гадаадад сурдаг оюутнуудыг нэгтгэн интернэт клуб нээж байсан юм.

- Олон хvн нэгдсэн vv?
- Тийм олонгvй. Германд хоёр оюутан байдаг юм билээ. Японд магистрантур, докторантурт сурдаг нилээд хэдэн хvн бий. Манай ХААИС-иас Германд очсон залуус бас байгаа. Энэ хvмvvстэйгээ нийлээд нийгэмлэг байгуулах ажлаа эхэлсэн.

- Танай гол ажил фермерvvдэд зєвлєгєє єгєх гэсэн байх аа?
- Би vvнийг жишээн дээр тайлбарлая л даа. Нэг айлд vнээ хэрэгтэй байна. Тvvнд бид vнээ худалдаж аваад єгч болно. Эсвэл зээл олгож болно. Гэтэл зээл яаж авах вэ гэдгийг зааж єгч, улмаар сайн vнээ хаанаас худалдаж авахыг хэлж єгч болно биз дээ. Бидний энэ арга хvмvvсийг бэлэнчлэх сэтгэлгээнд дасгахгvй, мэдлэг олгосноор цааш цаашдаа ашиглах боломжийг бvрдvvлнэ. Нэг vгээр хэлбэл хєдєє аж ахуйн салбарт мэдлэгийн менежментийг хєгжvvлэхийг гол аргаа болгож байгаа хэрэг.

- Гэхдээ манайд жижиг аж ахуйг хєгжvvлэхэд зориулсан арга хэмжээ хангалттай авдаг шvv дээ. Наад зах нь хєдєєд бага хvvтэй зээл олгодог болсон?
- Сарын дєрвєн хувийн хvvтэй зээл гэдэг дэмжиж байгаа хэрэг биш. Гэтэл Германд нэг га-д улаан буудай тарихад 300 евро бэлнээр єгдєг. Учир нь энэ салбарын зардал єндєр болохоор зєрvvг нь улсаас гаргаж байгаа юм.

- Эргvvлж авахгvйгээр бэлэн мєнгє єгдєг гэсэн vг vv?
- Дэмжлэг болгож байгаа юм чинь эргvvлж авна гэсэн ойлголт байхгvй. Єєр нэг жишээ хэлье. Монголд Германы бяслаг хамаагvй хямдхан. Экспортын зєрvvг бас л улсаас єгдєг. Хэдий тийм ч жижиг аж ахуйгаа цєєлєх бодлого барьж байгаа. Зах зээлийн илvvдэлтэй болохоор ийм арга хэмжээ авахаас ч аргагvй байгаа гэсэн.

- Зах зээлд бvтээгдэхvvн нь илvvдээд байхад зардлын зєрvvг олгож дэмждэг нь ямар учиртай юм бол?
- Фермерvvдийн нийлvvлэх бvтээгдэхvvнд тодорхой квот тавьдаг. Тэр квотыг худалдаж авна. Нэгэнт худалдаж авсан тохиолдолд тvvнийг зарж, бас тvрээслvvлж болдог.

- Монголд фермерийн аж ахуйг жинхэнэ утгаар нь хєгжvvлэхэд хамгийн гол нь юу хэрэгтэй байна вэ? Хєрєнгє оруулалт уу, эсвэл?
- Мєнгє тєгрєг биш мэдлэг л хэрэгтэй. Мал яахаар єсдєг, тариа яаж ургадгийг мэргэжлийн тvвшинд мэдэж байж амжилтад хvрнэ. Гэтэл манайд Жамцын хонийг яаж єсгєх вэ гэж ярихаас Жамцад тэр мэдлэгийг єгєх тал дээр тийм ч сайн ажиллаж чадахгvй байна.

- Та докторын ажлаа хэзээ хамгаалах юм бэ?
- 2007 онд. Тэр болтол ирж очоод ажлаа хийгээд явна. Багш маань Хофман гэж профессор бий. Германы хєгжлийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэгийнхний барьдаг гол гарын авлагыг бичсэн хvн. Зєвлєгєє єгєх vйлчилгээний тал дээр мэргэшсэн эрдэмтэй байгаа юм. Тийм болохоор би Монголдоо хэрэгтэй зvйл хийж чадна гэсэн итгэлтэй байгаа.

Монголын хєдєєг фермерийн аж ахуйд тvшиглэн дэлхийд гаргана гэсэн том бодол, том зорилго євєртєлсєн энэ залуу хотод тєрж єссєн. Гэвч дунд сургуулиа дvvргээд аавынхаа мэргэжлийг євлєнє гээд ХААИС-д орсон гэнэ. Аав нь Хєдєє аж ахуйн яамны орлогч сайдаар ажиллаж байсан болохоор тэднийд энэ талын яриа тасардаггvй байсан нь тvvнийг энэ мэргэжлийг сонгоход нєлєєлсєн аж.

Г.Василь: Технологийн мэдлэг дутуугаас ургац алдаад байгааг ойлгох цаг нэгэнт болжээ

2011-01-31T14:44:00.001+08:00

ярилцсан Б.Эрдэнэболор, 2005.01.18 Штуттгарт хот

Монголын газар тариалангийн салбар 1990 оноос уналтад орж, гурил, тємс, хvнсний ногооны дотоодын хэрэгцээгээ хангаж чадахаа болисныг бид бvхэн мэднэ. Тэгвэл єнєєдєр энэ салбар маань ямар тєвшинд байна вэ, тєрєєс ямар бодлого баримталж байна вэ, тариалан эрхлэгч фермерvvдийн маань мэдлэг боловсрол цаг vеийнхээ шаардлагад нийцэж чадаж байна уу? Эдгээр мэдээллvvдийг бид тэр бvр "амьд" эх сурвалжаас аваад байх боломж муутай. Монгол улсын Хvнс Хєдєє аж ахуйн яамны мэргэжилтэн Г.Василь ХБНГУ-ын Хоэнхаймын их сургуульд хєдєє аж ахуйн экстэншиний чиглэлээр мэргэжил дээшлvvлэхээр ирээд байхад нь уулзаж, дээрхи асуудлуудаар ярилцлаа.

Г.Василь, ХБНГУ-ын Бадэн-Вюрттэмбэрг мужийн Хєдєє аж ахуйн яамны Экстэншиний тєвийн захирал бєгєєд сайдын зєвлєх доктор Х.Флvгфэлдэр, Хоэнхаймын их сургуулийн докторант Б.Эрдэнэболор нарын хамт

- Та єєрийгєє товч танилцуулна уу.
- Би 1988 онд Хєдєє аж ахуйн их сургуулийн инженер механикийн ангийг тєгссєнєєсєє хойш Завхан аймгийн эрчим хvчний нэгдсэн vйлдвэр, ХАА-н техникийн шинжлэх ухаан, технологи vйлдвэрлэлийн корпораци, АНУ-н ACDI/Voca зэрэг байгууллагуудад ажиллаж байгаад 2000 оноос ХХААЯ-ны Хєдєє аж ахуйн vйлдвэрлэлд шинжлэх ухааны ололтыг нэвтрvvлэх тєвд мэргэжилтнээр ажиллаж байна.

- Монголын тариаланчдад ямар бэрхшээлvvд хамгийн тvгээмэл тохиолдож байна вэ?
- Энэ асуулт маш єргєн хvрээтэй учраас би зєвхєн инженерийн байр сууринаас хариулья. Манай фермерvvд шилжилтийн vеийн хvнд бэрх сорилтыг давж єєрсдийн бодит боломжиндоо тулгуурлан чадах чинээгээрээ ажиллаж байна. Гэвч зах зээлийн эдийн засаг, байгал цаг уурын эрс єєрчлєлтєнд дасан зохицсон эдийн засгийн хувьд vр єгєєжтэй, ашиглаж буй газарынхаа хэмжээ, хєрсний бvтэц зэрэгт тохирсон техник, технологийн оновчой хувилбарыг сонгон vйлдвэрлэлдээ нэвтрvvлэх нь тэдний тулгамдсан бэрхшээлтэй асуудлын нэг болоод байна. Гэтэл єнєєг хvртэл технологийн дэвшлийг шинжлэх ухааны vндэслэлтэйгээр амьдралд нэвтрvvлэх бvтэц манайд байсангvй.

-Та байгууллагынхаа vйл ажиллагааны чиглэлийг хєндєж байна аа даа.
- Яг тийм. Шинжлэх ухаан, практикийг тусгаарлаж биш хослуулан хєгжvvлэх нь манай салбарын эн тэргvvнд шийдвэрлэх асуудлуудын нэг болоод байна. Иймээс фермерvvдэд тулгарч буй бэрхшээлийг даван туулахад нь мэдлэгийн болон оюуны дэмжлэг vзvvлэх зорилгоор манай тєв байгуулагдсан юм. Бид Фермерvvдэд орчин vеийн дэвшилтэд техник, технологи, марктетинг, єрхийн болон vйлдвэрлэлийн менежментийн мэдлэгийг эзэмшvvлсэнээр аж ахуйгаа шинжлэх ухааны vндэслэлтэй vр ашигтай хєтлєн явуулахад тулгарч буй бэрхшээлтэй асуудлыг гэтлэн давахад нь мэдлэгийн болон оюуны дэмжлэг vзvvлэх чиглэлээр vйл ажиллагаагаа явуулж байна. Гэхдээ манай тєв одоогийн байдлаар манай тариаланчдад тохиолдож буй бэрхшээлийг нь тухай бvрд нь бодитойгоор зєв таних, судалгаа хийх, тэдэнд зориулсан экстэйншиний оновчтой vйлчилгээг тэр бvр олон улсын жишиг болсон хэмжээнд явуулж чадахгvй байгаа нь нууц бишээ. Vйлчилгээгээ сайжруулж, vйл ажиллагааныхаа концепцийг улам боловсронгуй болгохын тєлєє бид уйгагvй ажиллаж байна.

- 1990-ээд оноос хойш тєр засгаас тариаланг дэмжих тал дээр хэрэгжvvлсэн бодлогууд санасан vр дvнд хvрч чадсан уу? Одоо ямар бодлого vгvйлэгдэж байна?
- Тєрєєс газар тариалангийн vйлдвэрлэлийн талаар баримтлах vндсэн чиглэл бол “Хєрс, уур амьсгал, эдийн засгийн нєєцєє зохистой ашиглаж, техник, технологийн дэвшлийг нэвтрvvлж, тариалангийн бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэлийг нэмэгдvvлэх” гээд заачихсан байгаа. Энэ бодлогын хvрээнд манай яам Газрын тухай хууль, Эрчимжсэн мал аж ахуйн хєгжлийг дэмжих хєтєлбєр, Vр, Уринш дэд хєтєлбєр ... гэх мэтчилэн нилээн олон бодлогын чанартай чухал ач холбогдолтой ажлуудыг амжилттай хэрэгжvvлсээр ирлээ. Зарим тєсєл хєтєлбєрvvдэд нь би биечлэн оролцож, ялангуяа мониторонгийн судалгаа хийж байсны хувьд хэлэхэд манай бодлогын чиг хандлага ерєнхийдєє одоогийн нєхцєл байдалд зохицож чадаж байгаа. Гэхдээ фермерvvдийн мэдлэг мэргэжлийн ур чадварыг чанарын єндєр тvвшинд хvргэж дэмжих тал дээр єнєєдрийн хvрсэн тvвшингээс илvv их ажил хийх шаардлага тэдний эрэлт хэрэгцээнээс урган гарч буй нь судалгаанаас харагдаж байна. Єєрєєр хэлбэл экстэйншиний vйлчилгээг сайжруулах тал дээр улам их анхаарал хандуулах нь зvйтэй юм.

- Манай газар тариалан байгалийн эрсдэл ихтэй байдаг. Vvний эсрэг нэг чухал арга хэмжээ болох тариалангийн даатгал манайд хэр нэвтэрч байна? Даатгалд бvх тариаланчдыг хамруулахад ямар саад учирч байна вэ?
- Энэ их чухал асуудал боловч одоогоор энэ талаар доривтой менежмент хийж буй болон авсан арга хэмжээг би олж хараагvй байна. Фермерvvд, даатгалын байгууллагуудын хоорондын уяалдаа, vйлчилгээний оновчтой уян хатан хувилбар байхгvйд л гол учир байгаа гэж бодож байна. Мєн даатгалын байгууллага фермерvvдэд учирсан хохирлын хэдэн хувийг хэл амгvй тєлсєн бэ гэдэг асуудал их сонин асуудал юм. Бєєн хэл ам болж байж жаахан мєнгє єгмєєр болдог ч юм уу vгvй ч юм уу, ер нь энэ тал дээр эерэг мэдээ дуулддаггvй. Даатгалын системийг хєгжvvлэх нэг гарц бол миний бодлоор хєндлєнгийн мэргэжилтнvvдээр хяналт, vнэлгээ хийлгэх механизм байж болох юм. Ийм механизмгvйгээр эрvvл саруул даатгалын систем хэрэгжих боломжгvй. Тариаланчид хэрэв даатгууллаа гэхэд аягvй бол жил бvр л ургац алдлаа гэж мєнгє нэхээд байхыг vгvйсгэх аргагvй.

- Газар тариалангийн компаниудын техник шинэчлэл ямар тvвшинд хийгдэж байна?
- Миний судалгаагаар манай яам КР-1, КР-2 тєслийн хvрээнд орчин vеийн хvчин чадал сайтай трактор 205 комбайн 170 гаруйг vр тариа vйлдвэрлэгч фермрvvдэд хєнгєлєлттэй vнээр єгсєн нь ихээхэн тvлхэц болсон байх гэж бодож байна. Энэ нь єнєє жилийн тариалах талбайд ургасан vр тариаг хураан авах техникийн трактор 30%, vр тарианы комбайн 30-35% нь шинэчлэгдсэн гэсэн vг, энэ тоон дээр хувиараа худалдаж авсан техникийг нэмбэл нэлээн тоо гарна. Фермерvvд маань єєрсдийн санаачлагаар хєрс хамгаалах технологийн иж бvрдэл бvхий техникийг ОХУ, Канада, Америкаас оруулж ирж ашиглаж байгаа нь ихээхэн vр дvнгээ єгч байна. Мєн урд, хойд хєршийн vйлдвэрлэсэн бага, дунд оврын ХАА-н машиныг оруулж ирэх єргєн боломж байна.

- Манайх усалгаатай тариалан хэр нэвтэрч байна вэ? Гадаадаас оруулсан vнэтэй усалгааны техник, тоног тєхєєрємж зардлаа нєхєж чадаж байна уу?
- Энэ их сонирхол татсан асуулт байна. Ямар тєрлийн тарималд, ямар хvчин чадалтайг нь ямар хугацаанд яаж ашиглах вэ технологийн чанарыг хангаж байна уу гэдгээс бvх зvйл шалтгаална. Vнэ гэдэг бол харьцангуй ойлголт шvv дээ. Магадгvй зах зээлд єндєр vнэ хvрэх тарималыг нэгж талбайгаас авах ургацтай нь харьцуулж зєв тооцож чадвал ашиг олно.

- Манайх 1990-ээд оны дунд vеэс тэг элдэншvvлэлтийг туршилтын журмаар нэвтрvvлж эхэлсэн. Одоо Монголд хаана практикт хэрэгжиж байна вэ? Ер нь та энэ технологийг ирээдvйтэй гэж боддог уу?
- Газар тариалангийн vйлдвэрлэлд гарсан нэг єєрчлєлт бол 1997 оноос “Farmer to farmer” тєслийн хvрээнд элдэншvvлэггvй технологийг Сэлэнгэ аймгийн Ерєє, Сайхан, Зvvнбvрэн, Хонгор сумдад туршилт хийж эхэлсэн ажил юм. Энэ технологийг доктор, профессор С.Ганбаатар багш анх Монголын газар тариаланд нэвтрvvлсэн юм. Yйлдвэрлэлийн туршилтыг 2000 оноос эхэлж 6,9 га д хийхэд нь бид оролцож байсан юм. Єнєєдрийн байдлаар энэ технологийн бvрдэл болох химийн уриншийг 17,4 мянган га-д туршаад байна. Vр дvн сайн байгаа. Туршилт хийсэн талбай хиаг, болон бусад хог ургамлаасаа бvрэн салж чадсан.

- Тариаланчдын маань мэдлэг, ур чадвар, бие даах сэтгэлгээний тєвшин єнєєгийн зах зээлийн эдийн засгийн шаардлагад нийцэж чадаж байна уу?
Технологийн мэдлэг дутуугаас ургац алдаад байгааг ухаарах цаг нэгэнт болжээ. Нэг нутгийн хоёр фермерт яг ижилхэн техник тоноглолтой мєртлєє нэг нь га-гаас 10 хvрэхгvй цн., гэтэл нєгєє нь 15 цн. буудай авч буй тохиолдол их гарч байна. Yvнээс гадна 100 орчим фермерээс авсан судалгаанаас харахад мэргэжилтэй залуу халаагаа бэлдэх нэгдсэн тогтолцоо байхгvйд санаа зовж байгаа нь харагддаг. Нєгєє талаас тэдний зах зээлийн сэтгэлгээ 1990 оны vеийнхийг бодвол хамаагvй сайжирсан. Мэдлэгтэй, овсгоотой зарим фермерvvд бол аль хэдийн аль ч салбарынхнаас дутахааргvй менежерvvд болсон шvv дээ.

- Эрдэм шинжилгээний байгууллагууд тариаланчидтай хэрхэн хамтарч ажиллаж байна?
- Эрдэмтэн тєвтэй туршилт судалгаанаас, фермер тєвтэй туршилт судалгааны арга барил руу шилжиж эхлэх янз бvрийн хэлбэрийг бид судлаж хэрэгжvvлж эхлээд байна. Энэ асуудлыг бид эдийн засгийн харилцан ашиг сонирхолын vvднээс гагцхvv гэрээний vндсэн дээр хэрэгжvvлэх замыг сонгож байна.

- Таны бодлоор Монголд одоогийнх шиг том хэмжээний аж ахуйнууд ашигтай байхуу эсвэл бага хэмжээний газартай, єрхийн аж ахуйн хэлбэр нь илvv ашигтай байх болов уу?
- Энэ бол цэвэр тухайн аж ахуйн эзэн буй фермерийн ур чадвар, газар тариалангийн vйлдвэрлэлийн менежментийг хир эзэмшсэнээс шалтгаална. Ер нь том талбайтай аж ахуйнууд бол эдийн засгийн чадавхи сайтай учраас техник шинэчлэл хийх боломжоор харьцангуй илvv, харин жижиг фермерvvд бол уян хатан чанар, єєрєєр хэлбэл зах зээлд дасан зохицох чадвар сайтай байдаг. Том аж ахуйн хувьд ажиллагсдын сахилга бат, хариуцлагын асуудал хурцаар тавигддаг. Зєвхєн цалин авахын тєлєє ажиллаж байгаа хvмvvс ажилдаа єєриймсєг хандаж чадах уу vгvй юу гэдэг асуудал шvv дээ.

- Газар тариалангийн салбарт гадаад харилцаа хэр хєгжиж байна?
- 1990–ээд оны дунд vеэс єнєєг хvртэл маш эрчимтэй хєгжсєн, наад зах нь орчин vеийн механикжсан технологийг иж бvрэн туршин vйлдвэрлэлд нэвтрvvлсэнийг харж болно. Мєн манай салбарын мэргэжилтэн, эрдэмтэд хєдєє аж ахуй єндєр хєгжсєн АНУ, Япон, Герман, Египет, Израиль, БНХАУ зэрэг улсууд руу байнга явж, нэг талаар мэргэжил дээшлvvлж, нєгєє талаар гадаах харилцаагаа улам идэвхжvvлсээр байна. Гадаад харилцаа сайжрахын хэрээр манай боловсон хvчин чадваржиж байна. Мэргэжлийн ур чадвар сайтай боловсон хvчин бол салбарын хєгжлийн хамгийн чухал хvчин зvйл гэж би хувьдаа боддог.

- Германы газар тариаланг Монголынхтой харьцуулаад харахад танд ямар сэтгэгдэл тєрж байна?
- Баруун Германы фермерvvд 40-50 га талбайд улаан буудай тариад нэг га гаас 60-100 центнер ургац авч ээлжлэн тариалалтын системийг маш сайн мєрддєг юм байна. Манайхтай харьцуулахад бид чийгийн хангамж муутай талбайд, байгаль цаг уурын таатай бус нєхцєлд тариалалт хийж байгаад л хамгийн гол ялгаа байна. Тvvнээс гадна эд нарын хувьд техникийн хангамж сайтай, банк зээлийн систем сайн хєгжсєн, мєн улсаас их хэмжээний татаас авдаг юм байна. Ингээд бодохоор бор зvрхээрээ зvтгэж яваа манай тариаланчид ур чадварын хувьд бол эд нараас нэг их дутахааргvй юм байна. Орчин нєхцєл нь даанч хол зєрvvтэй юм даа.

Ярилцлага єгсєн танд баярлалаа!

Германд төмсний аж ахуйд дадлага хийсэн тухай

2011-01-31T14:11:00.000+08:00

Б.Эрдэнэболор, 2003 он

2001 онд миний бие Германд хєдєє аж ахуйн магистрын сургалтын хvрээнд нэгэн тємсний фермд хоёр сарын хугацаатай дадлага хийлээ. Энэ дадлагынхаа талаар товч тайлагная.

1. Фермерийн аж ахуйн танилцуулга

Герман, Швейцарийн хил дээр орших Бодэнсээ нуурын эргээс 20 км зайтай Адриатсвайлэр хэмээх бяцхан тосгонд ердєє наймхан айл оршин суудгын нэг нь миний дадлага хийсэн Мюллэр гуайнх. Далайн тvвшнээс дээш 650 м єндєрт орших уг тосгонд жилд 960 мм хур тунадас унадаг, жилийн дундаж температур нь 8,2°C градус. Хvрэн шавар хєрс нь чулуу ихтэй, газрын гадарга нь тэгш бус, дов толгод ихтэй учраас 100 оноотой Германы газрын vнэлгээгээр бол ердєє 40 оноотой, таарууд орох юм билээ.
Мюллэр єєрийн 18 га тариалангийн газартаа нэмж тvрээслээд жил бvр 25 га-д тємс тарихын хажуугаар 200 гахай борддог. Тариалангийн зусах арвай-тємс-рапс гэсэн сэлгээтэй. Нэг дутагдал нь тариалангийн талбай нь нэг дор биш, олон жижиг талбайгаас бvрдэнэ. Дєнгєж нэг га хvрэхтэй vгvйтэй талбай ч бий. Зарим талбай нь хоорондоо бvр 10-аад км хол зайтай.Таван км зайтай орших Фуллэндорф хотод Райфайзэн хэмээх хоршоолол байх бєгєєд энэ нь фермерvvдээс бvтээгдэхvvн худалдаж авахаас гадна vр, бордооноос авахуулаад трактор машин хvртэлх бvх vйлдвэрлэлийн хэрэгслийг нийлvvлдэг. Мєн энэ хотод банк, хєдєє аж ахуйн алба зэрэг vйлчилгээ, захиргааны байгууллагууд байрлана. Дэд бvтэц маш сайн, Мюллэрийн гэрийн болон тємсний зоорины vvд хvртэл засмал замтай.
Фермерийн аж ахуйн барагдашгvй их ажлыг нугалдаг гол хvч гэвэл нас 40 гарч буй Мюллэр, 28-тай Хасан гэгч албани залуу хоёр. Хасан, дайнд нэрвэгдсэн Сербийн Косовогоос эднийд арваад жилийн ємнє ирсэн цагаасаа ажиллаж, амьдран, гэр бvлийн нэг гишvvн нь болжээ. Мюллэр есдvгээр анги тєгсєєд хєдєє аж ахуйн техник мэргэжлийн сургуульд суралцаж тєгссєн учир ойр хавийн фермерvvд дундаа боловсрол єндєртэйд тооцогдоно. Тємстэй холбоотой ажлуудыг Хасан, Мюллэр хоёр хоюулаа хамтарч хийх боловч Мюллэрт гэрээ хэлэлцээр хийх, хэрэгцээтэй vед туслах ажилчдаа цуглуулах, техникийн бvрэн бvтэн байдлыг хариуцах гээд бас бус ажил мундахгvй. Ажил єглєє 7:30-д эхэлж 19 цагт дуусна. 13-14 цагийн хооронд vдийн завсарлага хийж, Мюллэрийн ээж, 75 настай эмгэний хийсэн хоолыг идэцгээнэ. Эмгэн хэдий нас єндєр ч хоол унднаас гадна гахай бордох ажлыг хариуцна. Заримдаа тємс сортлоход хvртэл тусална. Ер нь зvгээр сууна гэсэн ойлголт хєгшин залуу хэнд нь ч байхгvй юм. Ная хvрч буй євгєн хvртэл тvлээ мод зєєж, гахайн байр галлан, тємсний зооринд бункерийн хажуугаар унасан тємс тvvгээд явж байх жишээтэй. Хоёр хєгшиний хариуцсан бас нэг чухал ажил бол гэрийнхээ гадаахь цэцэрлэгт тарьсан цэцэг, жимс, бут сєєгєє арчлах. Мюллэрийн хоёр хvv нь (14, 16 настай) єдєр хичээлээсээ ирмэгцээ тємсний зооринд орой болтол ажиллаад дараа нь гэрийн даалгавраа хийцгээнэ. Долоо хоногийн ганц амралтын єдєр болох бvтэн сайн єдєр Мюллэр єглєє эрт босон ойролцоохь хотын нэгэн сvмд очиж цугларалтанд оролцон, залбирал vйлддэг. Ингэж явахдаа ч зvгээр явахгvй, машиндаа тємс ачаад ногооны дэлгvvрvvдэд хvргэж єгнє. Ер нь амралт гэдэг ойлголт байхгvй шиг санагдсан. Ажлын єдрийн орой 19, заримдаа 20 цагт арай гэж ажил дуусахад Мюллэр заримдаа гал коммандын сургуулилтанд оролцож, залуучуудад хичээл заахаар яваад, 22 цагийн vед л гэртээ ирнэ. Vvндээ цалин хєлс авахгvй боловч их дуртай. Ийм завгvй байтлаа мань эр бас тємсний тариалан, фермерийн аж ахуйн менежментийн талаар ном, сэтгvvл захиалж уншин, мэдлэгээ байнга дээшлvvлэх нь бахархууштай. Би эднийд, англи хэлний дvрмийн нэг зузаан ном ажлын зав чєлєєгєєр уншиж судлахаар авч очсон боловч єдєрт 11-12 цаг биеийн хvчний ажил хийсний дараа ном уншина гэдэг надад бол нойрны эм уухтай л адил юм билээ.

2. Тємсний тариалангийн технологи

зураг 1: чулуу тvvгч багаж

Хєрс боловсруулалт нь ємнєгч vр тарианы сvрэл боловсруулахаас эхэлдэг. 9-р сард ургац хураалтын дараа сvрлийг нь жижиглэн хэрчиж хєрсний гадарга дээр жигд цацаад анжисаар єнгєн давхаргад хольж єгнє. Дараа нь гахайн бууцаар бордоно. 1-р сард фосфор, кали, кальци, магни, хvхэр, болон бичил элементvvдийн холимог “Томаскали” бордоо (1000 кг/га) цацна. 4-р сард, хєрсєє хатахаар нь борнойдож, сийрvvлэн, талбайдаа азот (110 кг/га), хvхрийн (55 кг/га) холимог бордоо шvршээд, талбайн чулуу тvvж, vрлэгээнд бэлдэнэ. Энэ чулуу тvvгч машиныг Мюллэр єєрєє сэтгvvлээс харж байгаад хаягдал тємєр ашиглаж хийжээ. Ажиллагааны зарчим нь тємсний копателийнхтэй ойролцоо, тvvсэн чулуугаа мєрлєж орхисныг нь дараа нь єєр машинаар цуглуулж, талбайгаас зайлуулдаг. Vрлэгээний ємнє vрийн тємсєє ариутгана. Ариутгалын хуурай болон шингэн арга байдаг. Хуурай аргаар ариутгахад нунтаг ариутгалын бодисыг vрийн булцуунуудад хольж єгнє. Шингэн аргаар ариутгахад ариутгалын бодисоо усаар шингэлээд, шууд булцуундаа цацахгvй, харин vрлэгээнд булцуу суулгах бvрд тусгай сувгаар тогтоосон хэмжээгээр цацагддаг. Аль аргыг нь илvv талаар фермерvvд их маргалдах бєгєєд манай Мюллер бол шингэн аргаар ариутгадаг.
Ихэвчлэн 5-р сарын дундуур vрлэдэг. Vрлэгч нь компьютерийн хяналттай бєгєєд тракторын бvхээгт байрлуулсан дэлгэцэн дээр тракторын хурд, vрлэж буй тємсний ширхэг, vрлэсэн талбайн хэмжээ гэх мэт vзvvлэлт гарах юм. Vрлэгээг Мюллэр ганцаараа хийхгvй, зэргэлдээ талбайд тємс тарьсан фермертэй хоршиж, бие биенийхээ талбайг хамтдаа vрлэдэг. Ингэснээр олон жижиг талбайг богино хугацаанд vрлэж дуусгах боломжтой болж, хэн хэндээ ашигтай. Ажилчин Хасан vрийн тємс зоориноос талбайд зєєж авчран, vрлэгчийн бункер хоосорсон даруйд дvvргэж єгнє. Vрлэж буй хоёр хоорондоо болон Хасантай богино долгионы радиогоор, тракторынхоо бvхээгнээс байнга холбоотой байна. Ийм єндєр технологиор тоноглогдсон тул хоорондоо 1-5 км зайтай, 12 хэсэг, нийт 25 га талбайг 3-4 хоногт vрлэж дуусгах нь аргагvй юм. Атика, Бербер, Сиглиндэ, Гунда, Агриа, Гранола, Сэлма, Аула гэсэн найман сортын тємс тарьдгийн ихэнх нь эрт болцтой. Vрийн норм 16 цн/га.

Зураг 2: vрлэгч

Vрлэгээнээс хураалтын хооронд ургамал хамгааллын бодисууд болон навчны бордоо цацна. Тємс цухуйхаас ємнє “Зенкор” гербицид (0,4 кг/га) дангаар нь, дараа нь ургалтын хугацаанд 7-8 удаа, тухайлбал 6-р сард 3 удаа, 7-р сард 2 удаа, 8-р сард 2 удаа фунгицид, инсектицид, навчны бордооны холимог цацна. Vvнд “Манекс” (2 кг/га), “Танос” (0,7 кг/га), “Ридомил” (2 кг/га), “Ширлан “(0,4 кг/га), "Брэстан” (0,4 кг/га) фунгицидууд, “Примор” (0,45 кг/га), “Пленум” (0,6 кг/га), “Рипкорд” (0,3 кг/га) инсектицидvvд болон магни (2,4 кг/га), хvхрийн (3,3 кг/га) холимог “Биттэрзальц” навчны бордоо (15 кг/га) хэрэглэнэ. 6-р сарын сvvлээр туслах ажилчдын хvчээр, талбайд ургасан євчтэй тємсvvдийг гараар тvvж зайлуулна. Булцууны болц 80%-д хvрэх vед ”Реглон” навчны гербицидээр (2 л/га) сеникаци хийж, тємсний газар дээрхи хэсгийг vхvvлнэ. 9-р сарын эхээр тємсєє хураагаад зооринд авчирч буулгана. Га-ийн ургац дунджаар 400 цн.

3. Хураалтын дараахь боловсруулалт

1986 онд Мюллэрийн єєрєє барьсан тємсний зоорь нь 1000 тоннын багтаамжтай, компьютерийн удирдлагатай, Мюллэрийн гэрт компьютерийн дэлгэцэн дээр нь зоорины єнцєг булан бvрийн температур, агаарын харьцангуй чийгийн хэмжээ байнга гарч байх учир хяналт тавихад ядаад байх юмгvй. Зоорины тогтмол температур +4 градус. Хэт халбал автоматаар салхивч нээгдэж агаар оруулна, хєрвєл эргээд хаагдаж, бvр хvйтэрвэл халаалт мєн л автоматаар ажиллана. Тємсєє 120 см талуудтай, 80 см єндєр, дээрээ онгорхой, модон хайрцагнуудад хийж дээр дээр нь давхарлан зоориныхоо хоёр талаар єрж, дундуур нь сэрээтэй зєєгч машинаар (1,5 тоннын даацтай) явах зай гаргасан байна. Хайрцагнууд нь битvv биш, банзнууд нь хоорондоо агаар орохоор, гэхдээ тємс багтаж унахааргvй зайтай. 1,5 тоннын багтаамжтай бункерт хоёр хайрцаг тємс хийж дvvргэнэ. Бункерээс тємс дээшээ зєєгдєж сортлогчид очно. Сортлогдсон тємс сортлогчоос доош бас нэг бункерт орох бєгєєд эндээсээ савлагч машин руу зєєгдєнє. Тємсєє хураасны дараа зоориндоо авчраад хэмжээгээр нь vрийн, хvнсний гэж ерєнхийд нь сортлон хайрцагнуудад хийж хадгалаад, дараа нь яг худалдахын ємнє захиалсан хэмжээгээр нь дахин сортлож, савладаг. Vрийн тємсийг 50 кг-ийн шуудайнд, хvнсний тємсийг 2,5; 5; 10; 25 кг-аар нийлэг торонд савлана. Тор, шуудай болгоны амсарт уг тємсний сорт, чанарын зэрэглэл, хvнсний тємсєнд бол сортын хvнсний физик шинж чанар (хатуу, зєєлєн, дунд зэрэг), фермерийн аж ахуйнхаа хаягийг бичсэн тууз хадаж оёно. Тємс савлаж, модон хавтангууд дээр нэг тонноор (нураалгvйгээр!) давхарлан єрєх нь миний хувьд хамгийн хэцvv ажил байлаа.

Зураг 3: Тємс савлах ч яггvй шvv

Зураг 4: Сортлоход байнгын анхаарал шаардана, гэхдээ савлахыг бодвол амархан

зураг 5: Ногоон машинаа унаад тємсний зооринд сvнгэнvvлж явлаа хєє

4. Тємсний борлуулалт

Vрийн тємсийг бол ойролцоох хотод байдаг ХАА-н хоршооллоор дамжуулан харьцангуй тvргэн, боломжийн vнээр (50 Евро/цн орчим) худалдах боломжтой. Харин хvнсний тємс борлуулах яггvй. Єрсєлдєєн их, ялангуяа Итали, Египт зэрэг гадаад орнуудаас хямд тємс орж ирэн vнэ унагана. Гол худалдан авагчид болох хvнсний дэлгvvрvvд нь тємс авахдаа гадаад дотоод гэж ялгахгvй, аль болох хямд vнээр авахыг бодно. Тvvнээс гадна тэд фермерvvдтэй шууд харьцаж, фермер болгоноос 50, 60 тонн тємс цуглуулаад байхгvй, аль болох нэг дор их хэмжээгээр авах сонирхолтой байдаг. Тиймээс фермерvvдээс тємсийг нь хямд vнээр цуглуулж аваад бєєнд нь дэлгvvрvvдэд зарж ашиг олдог “тємсний ченжvvд” байдаг юм байна. Мюллэр намаржин, євєлжин хєєцєлдєж байж тємнийхєє ихэнх хэсгийг хангалттай vнээр (15 евро/цн) борлуулаад, хавар нь vлдсэн тємсєє аргагvйн эрхэнд дээрхи ченжvvдэд хямдхан єгдєг. Заримдаа бvр цн-ийг нь ердєє 7-хон еврогоор худалдах тохиолдол ч гарна.

5. Дадлагын дvгнэлт

Цаг агаар, дэд бvтцийн тааламжтай нєхцлvvд бvрдсэн Герман оронд фермерvvд нь эрчимжсэн технологи, уйгагvй хєдєлмєрийн vрээр арвин ургац авахад гайхах зvйл алга. Харин фермер гэдэг зєвхєн vйлдвэрлэгч бус, бас бизнесмэн учраас Германчууд тємс ургуулахаасаа илvv борлуулахад илvv анхаарал хандуулдаг юм байна. Зах зээлийн хайр найргvй єрсєлдєєнд менежмент сайтай нь ялах бєгєєд Герман фермерvvд энэ тал дээр мэдлэг сайтай хvмvvс юм гэсэн сэтгэгдэл тєрлєє. Ихэнх фермерvvд, манай Мюллэр ч ялгаагvй аж ахуйгаа єв залгамжлан авч яваа болохоор мэдлэг, туршлага нь удам дамжин євлєгддєг нь фермерийн аж ахуй дєнгєж vvсч буй Монголоос ялгаатай юм. Мюллэр тємсний фермер гэдгээрээ их бахархан, гэр бvлийн сvлдэндээ хvртэл тємсний зураг оруулсан байна. Ингэж сэтгэлээсээ хандаж ажиллавал герман, монгол хэнбугай ч амжилттай фермер болох нь гарцаагvй. Германы фермерvvд зєвхєн ашиг орлогоороо бус, имижээрээ их єрсєлддєг юм байна. Жишээ нь Мюллэр аж ахуйгаа бvрэн автоматжуулж, компьютерийн удирдлагатай зоорь барьснаараа нутгийнхаа фермерvvдийн дунд алдаршжээ. Герман фермер болгон ийм байдаггvй юм байна. Мюллэртэй хамт айл хэсэж явахдаа, нурж унах нь уу гэмээр зооринд тємсєє зvгээр овоолчихсон, 20 жил болсон хуучин трактороо солих чадалгvй ч юмуу сонирхолгvй ч юмуу, ямар ч байсан гаднаасаа арчаа муутай гэмээр фермер ч харлаа. Мюллэрээс би фермерийн амьдралын юу нь таалагддагийг асуухад мань эр нэгд єєрєє єєртєє дарга болдог, хоёрт зєвхєн нэг тєрлийн ажилд баригдаад байхгvй, байнга єєр зvйлvvд хийдэг нь таалагдсан гэж хэлсэн юм. Трактор барьж хєрсєє боловсруулаад, зооринд орж тємсєє сортлоод, эсвэл машинаар хот руу явж худалдааны ажил хєєцєлдєєд л, тэгээд цэвэр агаарт, чимээ шуугиан багатай амьдарна. Нээрээ ч нэг бодлын сайхан амьдрал юм. Ерєєсєє фермер болдог ч юм билvv...

Монголын газар тариалангийн товч түүх

2011-01-17T12:57:00.000+08:00

Б.Эрдэнэболор, 2003 он

а. 1959 оныг хvртэл

Бvр хvрэл зэвсгийн vед Монгол орны нутаг дэвсгэр дээр тариалан эрхэлж байсныг баруун Монгол, тєв Халхын нутагт элбэг тохилддог хадны сvг зургууд дээрхи, морь vхэрт анжис хєллєєд газар хагалж яваа, тариа нvдэж байгаа хvний дvрсvvд харуулдаг. Хvннv гvрний vе буюу 2200 жилийн тэртээд хамаарагдах булшнаас археологичдын олсон арвай, бог будааны vр, уур нvдvvр зэрэг нь тухайн vед эдийн засгийн гол салбар болсон нvvдлийн мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан эрхэлж байсныг нотолж байна. Хvннvчvvд ихэд хvчирхэгжиж, гадаад харилцаагаа идэвхтэй єргєжvvлсний vр дvнд тариалангийн эртний соёлтой хятадуудаас зєвхєн газар тариалангийн бvтээгдэхvvн аваад зогсохгvй, тариалан эрхлэх арга барилаас нь улс орондоо нэвтрvvлж байжээ.

Монголчууд газар тариалан эрхэлж байсан тухай анхны бичиг баримт бол 1212 онд гарсан Чингис хааны зарлиг юм. Уг зарлигт Алтайн Абухан уулын ард (Завхан голын хєндий) цэргийн хvнсний зориулалтаар тарианы аж ахуй байгуулах тухай дурьдаж, энэ ажлыг шадар тvшмэл Чинхай Чинсанд хариуцуулжээ. Энэ vед голчлон арвай, бог будаа тарьж байсан байна. Гэвч Хубилай хааны vед монголчууд ємнєд Хятадыг эзэлснээр тариа будаагаа тэндээс саадгvй зєєх болж, єєрийн нутагтаа тариалан эрхлэх нь багассаар 1337 онд Тогоонтємєр хааны зарлиг гарч, Монгол нутаг зєвхєн малын бэлчээрт зориулагдах болжээ.

1420 онд Монгол ар, євєр болон зvvн гар гэсэн гурван хэсэгт хуваагдаж, єєр єєрсдийн нутаг орондоо тариа ногооны vйл эрхлэх оролдлогууд гарч эхлэв. 1580-аад оны орчим буюу Авдай хааны vед Монгол, Хятад иргэд холилдон нутаглаж байсан Хэрлэн голын орчмоор олс, буудай тарьж байжээ. 1680-аад оны vед Ойрадад Галдан Бошгот хаан Ховд, Орхоны орчмоор усалгаатай тариалан хєгжvvлж байх vест Халхад Занабазар хутагт тусгай тариачдыг бэлтгэн Бороо гол, Борнуур, Ийвэн, Бургалтай зэрэг газар нутаглуулан сvм хийдийн хэрэгцээнд тариа тариулж эхэлжээ. 1700-аад оны эхээр Манжийн цэрэг Монголд ихээр орж ирснээр тэдгээрийн хэрэгцээнд тариа будаа тарих ажил эрчимтэй єрнєжээ. 1709 онд Тvшээт Хан аймагт батлагдсан "Халх журам" хуулинд тариалангийн талбайд мал орж сvйтгэхийг хориглож, хvн амд газар тариалан заавал эрхлэхийг даатгажээ. Энэ дагуу Орхон Туулын сав газраар тариалан єсч байхад 1730-аад оны vед Манжийн хаан монголчуудыг оросуудтай ойртохоос болгоомжилж баруун ба хойд хилийн дагуу цэргvvд суулган, цэргийн тариаланг хєгжvvлж эхэлсэн нь Монголын газар тариалангийн хєгжилд зохих хувь нэмэр оруулсан байна. Хятад иргэд Монгол суурьшиж газар тариалан эрхэлснээр монголчуудын урьд нь голчлон тариалдаг байсан бог будаа, арвайн хажуугаар буудайн тариалан нэмэгдэж, монголчууд буудайг тээрэмдэж, гурилан бvтээгдэхvvн хийх нь нэмэгджээ. 1850-иал оны vед Буйр нуур орчмоор нутаглаж байсан Тогтохтєр ван (То ван) єєрийн хошуунд амуу тариа тарих болж, хошууныхаа дотоод хэрэгцээг хангаад зогсохгvй, зэргэлдээ хошууддаа худалддаг байв. Энэ vед Халх голд усан тээрэм ажиллаж байсан тухай аман яриа байсныг монголч эрдэмтэн Казакевич тэмдэглэсэн байдаг. Ийнхvv 1800-аад оны сvvл, 20-р зууны эхэнд Монголд Ховд, Байдраг, Тэс, Улиастай, Хараа, Ерєє, Буйр нуурын орчимд нийт 60-70000 га газарт тариалан эрхэлж байжээ.

1911 онд автономит Монгол улсыг байгуулсан цагаас эхлэн засгийн газраас тариаланг хєгжvvлэх талаар, тариаланд ашиглах боломжтой газрыг аймаг, хошуу бvрт бvртгэх, хуучин тариа тарьж байсан хvмvvс, пvvсvvдийг бvртгэх, Орос улсаас vр, техник худалдаж авах гэх мэтчилэн олон арга хэмжээ авч, 16 гол мєрний хєндийд нийт 512400 га тариаланд тохиромжтой газар байгааг тогтоон, Тvшээт хан аймгийн Хараа, Засагт хан аймгийн Буянт зэрэг газар "сангийн тариа" нэртэй улсын аж ахуйнуудыг байгуулж, аймгуудын халхын ноёд тvшмэдvvд тариаланг хєгжvvлэх зарлиг хvргvvлсэн боловч тэд нь vvнийг хайхралгvй хятад тариачдыг нутгаасаа хєєн гаргаж, тариалангийн талбайг багасган, vvнийгээ малын бэлчээрийг хамгаалах нэрээр хаацайлж байснаар уг санаачилга хэрэгжихээсээ єнгєрч, улмаар Богдын засгийн газар 1919 онд аргагvйн эрхэнд дээрхи шийдвэрээ хvчингvй болгожээ. 1921 онд ардын хувьсгал ялахад тариалангийн нийт талбай ердєє 20000 га болж буурсан байлаа.

1922 онд Ховдын Буянт, Сэлэнгийн Хараа голын хєндийд «Сангийн тариалан» гэх улсын тариалангийн аж ахуйг сэргээн байгуулж, 1923 онд гадаадын иргэдэд зориулсан «Тариалангийн дvрэм», 1924 онд «Монголчуудын тариалангийн дvрэм»-ийг тус тус баталж тариалан эрхлэх эрх зvйн vндсийг бvрдvvлсэн байна. Энэ vеэс 1950-иад оны эцэс хvртэл Монгол орон єєрийн хvчин чадалдаа болон ЗХУ-ын тусламжид тулгуурлан 10 гаруй томоохон сангийн аж ахуй, 8 гурилын vйлдвэртэй болжээ. Тариалангийн талбайн хэмжээ 1958 оны байдлаар 107,4 мян.га-д хvрснээс гадна гадаад дотоодод дээд, дунд мэргэжилтэй боловсон хvчин бэлтгэж эхэлжээ.

б. 1959-1989 оны хооронд

1959 онд МАХН-ын Тєв Хорооны III-р бvгд хурлаас атар газар эзэмшиж, гурил будааныхаа хэрэгцээг єєрсдєє хангах шийдвэр гарснаар Монгол оронд газар тариалан эдийн засгийн бие даасан салбар болон хєгжих vндэс суурь тавигдав. 1959-1962 онд 350 мянган га атар газар эзэмшиж, 1962 онд тариалах талбайг 441 мянган га-д хvргэсэн нь 1958 оныхоос 4,1 дахин ихсэж, хураан авсан нийт ургац нь 4,2 дахин нэмэгджээ. 1959-61 онд Сэлэнгэ аймагт Дархан, Зэлтэр, Хєвсгєлд Эг-Vvр, Дорнодод Хэрлэн, Тєв аймагт Баянцогт, Угтаал, Сvхбаатар аймагт Тvмэнцогтын атрын аж ахуй байгуулагдаж, Жаргалант, Ингэттолгой, Цагаантолгой, Ерєє, Зvvнхараа, Зvvнбvрэнгийн аж ахуйнуудын талбайг єргєтгєж, хvчийг зузаатгах ажил нэгэн зэрэг хийгджээ. 1961-65 онд 625 мянган га атар газар эзэмшиж, атрын 10 сангийн аж ахуй шинээр байгуулж, 1966 он гэхэд нэг хvнд оногдох хагалсан талбай 0,6 га, улаан буудай 300 кг болов. Энэ vед Монголын газар тариаланд 5000 орчим трактор, 1190 комбайн, 1400 гаруй автомашин, 550 цахилгаан станц ажиллаж байлаа. 1960-1970 аад онд тарианы vрийн аж ахуйг сайжруулах, улсын vрийн фонд байгуулах, томоохон аж ахуйнуудад механикжсан vтрэм барьж байгуулах ажил vндсэндээ дуусч, 100 мянган тонн vр цэвэрлэх хvчин чадалтай механикжсан vтрэм, 45 мянган тоннын багтаамжтай улсын vрийн аюулаас хамгаалах нєєцийн 14 агуулах ажиллаж эхэлжээ.

1976 онд хуралдсан МАХН-ын Тєв Хорооны XI-р бvгд хурлаар атар эзэмших хєдєлгєєний vр дvнг хэлэлцэн, нийгэм-эдийн засгийн ач холбогдлыг нь дvгнээд, дахин атар газар эзэмшиж, тариалангийн vйлдвэрлэлийг улам нэмэгдvvлэхээр атрын 2 дахь аяныг эхлvvлжээ. Аяны тєгсгєл буюу 1980-аад оны эхээр манай улс 1,3 сая га эргэлтийн талбайд тариалан эрхэлж, 700 мянган га-д тариалалт хийж, 640-800 мянган тн vр тариа хураадаг болжээ. Борнуур, Батсvмбэр, Зvvнхараа зэрэг тємс, ногооны томоохон аж ахуйнууд байгуулагдаж, том хот, суурингийн дэргэд 20 гаруй га талбай бvхий євєл, зуны хvлэмж ажиллуулан хот суурингийн хvн амын хэрэгцээнд нийлvvлдэг болов. Улаанбаатарын хvн амыг євлийн улиралд ногоогоор хангах зориулалттай ногоо хадгалах зоориуд, Зvvнхараа, Жаргалант, Борнуур, Октябрь САА-д vрийн тємс хадгалах зориулалттай автомат удирдлага бvхий 3000-5000 тонны зоориуд ажиллаж байлаа. 1989 оны байдлаар Монгол орны тариалангийн эргэлтийн талбай 1,3 сая га, тарих талбай 837,3 мян.га-д хvрч, vр тариа 840 мянган тн, тємс 155,3 мян. тн., хvнсний ногоо 59,5 мян. тн., 1027300 тонн тэжээлийн нэгжтэй тэнцэх таримал тэжээл ба хадлан бэлтгэж байжээ. Энэ vед Монголын ХАА-н салбарт 200 гаруй нэрийн 70 гаруй мянган техник ашиглагдаж, 3200-гаад тоног тєхєєрємжтэй засвар vйлчилгээний 115 газрууд vйл ажиллагаа явуулж байлаа.

Ашигласан хэвлэл:

С. Ганбаатар, 1999. "Тариалангийн vйл: єчигдєр, єнєєдєр...", Улаанбаатар.

Х. Зундуйжанцан, 1991. "Монголын тариалангийн тvvхэнд холбогдох хэрэглэгдэхvvн", Дархан.

Сурах арга барилаа хэрхэн сайжруулах вэ?

2009-09-25T23:14:00.005+08:00

Хэдэн жилийн өмнө бэлтгэж, ХААИС-ийн оюутнуудад уншиж байсан лекцийнхээ слайдуудыг оруулав. Уншигч оюутнууддаа сурлагын өндөр амжилт хүсье!
Сурах арга барил

ТА УНШ

2008-04-27T17:24:00.001+08:00

Оюутан хүн мэргэжлийн ном хэвлэл унших арга барилаа эртнээс төлөвшүүлж авах хэрэгтэй. Харамсалтай нь зарим оюутнуудыг харахад үргэлж л номын санд сууж, ном уншиж байх авч сарын дараа л уншсанаа мартсан байдаг. Хайран цагаа зарцуулсан хөдөлмөр нь ингээд талаар өнгөрөхөөр юутай харамсалтай.

Би нэг ажлыг хоёр дахин хийхэд үнэн голоосоо дургүй. Хэрэв оюутан та ч бас над шиг бодож байвал миний одоо танилцуулах гэж буй, ном хэвлэлийг хамгийн үр дүнтэй унших аргыг эзэмшээрэй. АНУ-ын эрдэмтэн Ф.Робинзоны 1970 онд анхлан боловсруулсан PQRST аргыг дур мэдэн монголчлоод ТА УНШ болгосныг минь өршөөнө биз. Энэ аргын дагуу аливаа материалыг таван үе шаттайгаар уншина. Эдгээр үе шатуудыг тус бүрд нь доор дэлгэрэнгүй танилцуулъя.

1. Танилцах (Preview)
Эхлээд унших гэж буй номтойгоо товчхон танилцах хэрэгтэй. Гол нь тухайн ном чухам ямар сэдэвтэйг илрүүлж, ямар зорилгоор унших, юу олж мэдэх боломжтойгоо тодорхой болговоос зохино. Үүний тулд юуны өмнө нэр, гарчиг, өмнөх үг, оршлыг нь уншина. Ялангуяа гарчгийг нь анхааралтай судлаарай. Түүнээс гадна зохиогчийнх нь талаар боломжийнхоо хэрээр бага сага мэдээлэл авчихад гэмгүй. Мэргэжлээрээ олон жил ажилласан, урьд нь ном бичиж байсан хүний ном шинэхэн сургууль төгссөн хүний анх удаа бичсэн номноос хавьгүй илүү чанартай байх нь ойлгомжтой. Мөн цаашилбал ашигласан хэвлэлийн жагсаалтыг нь гүйлгээд харчих хэрэгтэй. Шинжлэх ухааны мэдээлэл авах хүсэлтэй оюутны хувьд мэдээж хэн нэгний санаанаасаа зохиосон "уран зөгнөл", эсвэл үндэслэлгүй таамаглалууд уншиж цагаа үрэхийн оронд тухайн салбарт урьд нь хийгдэж байсан судалгааны үр дүнгүүдээс иш татаж, бодит мэдээ баримтаар баталгаажсан материал унших нь илүү ач холбогдолтой. Гадаадад сурч буй оюутнуудад анхааруулахад та бүхэн гадаад эрдэмтэд бүгдээрээ мундаг эрдэмтэй, бичсэн бүх номнууд нь сайн гэж бодож болохгүй шүү. Хаа газар адилхан, чанаргүй ном чанартайгаасаа хавьгүй олон байдаг.
Хэрэв тухайн номонд дүгнэлт (Summary) буюу хураангуй (Abstract) байвал заавал унших хэрэгтэй. Уншихдаа бүр маш анхааралтай уншина шүү. Яагаад гэвэл сүржин нэр, гарчигтай боловч даржин агуулгатай ном цөөнгүй байдаг учраас нэр, гарчиганд хуурталгүй агуулгатай нь заавал урьдчилан танилцах нь зүйтэй. Ийнхүү номтойгоо танилцсаны эцэст унших үгүйгээ шийднэ. Тааралдсан ном болгоноо уншаад байх ер нь дэмий шүү дээ. Хэрэгцээтэй мэдээллээ авч чадна гэж бат итгэсэн номоо л унших хэрэгтэй.

2. Асуулт тавих (Question)
Ингээд тухайн номоо уншихаар нэгэнт шийдсэн бол одоо тодорхой асуултууд тавих хэрэгтэй. Энэ нь унших процессоо төлөвлөж буй нэг хэлбэр юм. Асуултуудын зарим нь зөвхөн тухайн номын агуулгатай холбоотой байхад зарим нь эргэцүүлэл маягтай байж бас болно. Эхлээд та т хайн номыг зохиогчоос ярилцлага авах гэж байна гээд бодчих. Тэгвэл ямар асуултууд тавих вэ? Жишээ нь "Та энэ номыг хэнд зориулж бичсэн бэ?", эсвэл "Таны энэ ном уншигчдад зөвхөн мэдээлэл олгох зорилготой юу аль эсвэл тэднийг ухуулах буюу шинэ санаа, сэдэл өдөөх зорилгтой юу?" ч гэдэг юмуу. "Та дүгнэлтээ хэрхэн нотолж байна вэ? гэсэн асуулт байж болно. Харамсалтай нь зохиогч хажууд чинь байхгүй учир та эдгээр асуултууддаа зохиогчийн өмнөөс өөрөө хариулах болно :). Дараа нь уг номын талаар хэлэлцүүлэг хийх байна гэж төсөөлөөд үүндээ зохицсон асуултуудыг бодож ол. Жишээ нь "Зохиогчийн гаргасан дүгнэлт, энэ салбарт хэвшил болсон үндсэн онолтой нийцэж байна уу эсвэл зөрчилдөж байна уу?", мөн "Энэ номон дахь мэдээлэл миний урьд нь уншсантай хэрхэн холбогдох боломжтой вэ? гэх мэт. Ийнхүү тодорхой асуултууд тавьж, тэдгээрийнхээ хариултуудыг нь эрэлхийлж унших нь зүгээр л "юу ч гэсэн уншаад үзье" гэх байдлаар уншихаас хамаагүй илүү сонирхолтой бөгөөд үр дүнтэй.

3. Унших (Read)
Юу ч гэсэн нэр томъёоны толь хажуудаа тавьчих. Аяга өтгөн кофе байхад бас илүүдэхгүй :). Тэгээд анхаарал чинь төвлөрч байвал бол шууд унш, хэрэв сэрвэлзээд байвал анхаарал төвлөрөөх дасгал хий. Жишээ нь цагийнхаа секундын зүүг 2 минутын турш ширт, эсвэл нүдээ аниад толгой дээр чинь нэг жүрж байна гэж төсөөлөөд түүнийг нэг минутын турш унагахгүй байхыг байхыг хичээ. Цаасан дээр нэг минутын туршид наймын тоонууд томоор зурж бас болно.
Уншиж байхдаа түрүүний томъёолсон асуултуудаа үе үе эргэн харж, хариултуудыг нь олж чадаж буй эсэхээ шалгаж байх хэрэгтэй. Хэрэв асуултууд чинь тохиромжгүй, эсвэл хангалтгүй санагдвал өөрчлөх буюу шинэ асуултууд нэмж болно. Ингээд асуултуудад чинь хариу болж чадахуйц, өөрөөр хэлбэл таны унших болсон шаардлагыг чинь хангахуйц хэсгүүд дээр голлон анхаараарай. Зохиогчийн хамгийн гол санаа, дүгнэлтүүдийг зөвхөн уншаад зогсохгүй, бас бичиж тэмдэглээд авчихад илүүдэхгүй. Сүүлд нь мартсанаа сэргээе гэвэл бүтэн ном дахин эхнээс нь уншихын оронд өөрийнхөө тэмдэглэснийг харчихвал маш их цаг хожино. Зохиогчийн хэрэглэсэн тэмдэглэгээнүүд, хүснэгт, зураглал, бүдүүвчүүдийг сайтар судал.

4. Нэгтгэн дүгнэх (Self Recitation)
Одоо номоо хамхиад гол санаанууд, дүгнэлтүүдийг нь эргэн санах гээд үз. Тавьсан асуултуудаа одоо уншсандаа тулгуурлан өөрийнхөө үгээр хариулахыг хичээ. Хариулж чадахгүй бол дахиад эхнээс нь унш. Хэрэв шинэ асуултууд тавимаар санагдвал тэр дор нь томъёолоод хариуг нь хайж ол.

5. Шалгах (Test)
Дээрхи 4 үе шатыг туулсан бол одоо нийтэд нь дүгнэнэ. Эхлээд бүлэг болгоны гарчгийг харж байгаад тус бүлгийн агуулгыг өөрийнхөө үгээр ярьж үзэх хэрэгтэй. Эхлээд бүх асуултынхаа хариуг олж чадсан эсэхээ шалгаад дараа нь өөрийнхөө бичсэн тэмдэглэлийг шаардлага хангахуйц болсон эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Дутуу мэдээллээ нэмж оруул. Зарим тохиолдолд тухайн номноос авахыг хүссэн мэдээллээ бүрэн дүүрэн авах боломжгүй байх нь ч бий. Энэ тохиолдолд дараа нь өөр ямар ном уншихаа бас төлөвлөнө. Уншлагын энэхүү үе шатанд ганц хүн биш, харин хоёулаа хамтарч уншсан номынхоо тухай харилцан ярилцаж, бие биенээ шалгах маягаар давтвал илүү үр дүнтэй.

Ингээд та бүхэнд уншлагын таван үндсэн үе шатуудыг танилцууллаа. Одоо нэмэлт мэдээлэл болгож ном унших хурдыг сааруулдаг дөрвөн түгээмэл дутагдлыг танилцуулъя. Та бага хугацаанд ихийг уншиж ойлгохыг хүсвэл эдгээр дутагдлуудаас зайлсхийж яваарай.

- Үгчилж унших. Хүний харц юм унших үед урсгал хэлбэрээр хөдөлдөггүй, харин тодорхой давтамжтайгаар "үсэрч" байдаг. Текстийн нэг хэсэг дээр харц тогтмогц хүн тэр хэсгийн үгнүүдийг унших бөгөөд харин харц дараагийн зогсоол руугаа яг шилжиж байх (үсрэх) үед бол юм харагдахгүй. Зарим хүмүүс, ялангуяа багаасаа ном уншиж сураагүй хүмүүсийн харц нь үг бүр дээр тогтдог учраас тэд маш удаан уншдаг. Харин сурамгай уншигчид бол харцаа хоёроос гурав, эсвэл бүр түүнээс ч илүү үгний хооронд үсэргээд сурчихсан болохоор хурд уншина. Хурдан уншиж суръя гэвэл номныхоо хуудсууд дээр босоо шугамнууд харандаагаар шугамдаж татаад дасгал хийх хэрэгтэй. Эхлээд харьцангуй ойрхон, тухайлбал дундаа 2-3 үгийн зайтай шугамдах бол сүүл рүүгээ зайг нь ихэсгэж, нэг мөрийг ердөө 2-3 хуваах хэрэгтэй. Ийм дасгал хийхэд эхэн үедээ ядрах боловч мэдрэлийн ядаргаанд орчихно гэж санаа бүү зов. Бид ер нь нүд, тархиныхаа хүчин чадлын өчүүхэн хувийг ашигладаг шүү дээ.

- Уншсан хэсгүүдээ эргэж унших. Заримдаа юм уншиж байхад харц өөрийн эрхгүй нэг л мэдэхэд уншчихсан хэсгүүд рүү ухарчихсан байдаг. Энэ нь анхаарал сайн төвлөрөөгүйн шинж юм. Үүнээсээ сэргийлье гэвэл уншчихсан мөрнүүдээ цаасаар таглаад бай. Мөн л нилээд дасгал шаардах боловч хурдан уншаад сурчихвал дасгал хийхэд зарцуулсан цаг чинь сүүлд нь хэд нугарч нөхөгдөнө гэдэгт итгээрэй.

- Үглэж унших. Зарим хүмүүс унших явцдаа уншсанаа амандаа үглээд байдаг. Энэ бол маш буруу хэвшил. Учир нь нүдээрээ унших нь амаараа ярьснаас хэд дахин илүү хурдан. Тэгэхээр үглэж уншиж буй хүн нүднийхээ унших хурдыг хүчээр сааруулж байна гэсэн үг. Гэхдээ ойлгоход маш хэцүү буюу эсвэл цээжлэх хэсгүүдийг аажуухан уншиж, өөртөө дуулдахаар чангахан шиг дуудаж болно.

- Харц булаахаар эд зүйлс хажуудаа байлгах. Юм уншиж байхад зөвхөн ном руугаа л харах хэрэгтэй. Гэтэл ширээн дээр элдэв сонирхолтой эд зүйлс (гар утас, зураг гэх мэт) байвал нэг л мэдэхэд нүд чинь ажлаа хийхээ болиод "араар тавьж" байж мэднэ шүү. Тийм учраас яг ном унших үедээ ширээн дээрээ байгаа зүйлүүдийг бүгдийг нь юмуу ядаж харц булааж мэдэх гол обьектуудыг нүдэнд харагдахааргүй газар далд хийх хэрэгтэй.

Лекц бичилтийг сайжруулах 10 зөвлөгөө

2008-04-18T16:10:00.001+08:00

Ер нь лекцийг заавал оюутан бүр тэмдэглэж авах шаардлагатай гэж үү? Зарим нь бичиж аваад, бусад нь сүүлд нь канондоод авчихад болох юм биш үү? Ойлгохгүй зүйл гарвал мэргэжлийн сурах бичгээс уншаад л учрыг нь олчихно шүү дээ.

Лекцэнд суусан хүн хүн бүр заавал тэмдэглэл бичиж авах хэрэгтэй гэж сэтгэл судлаачид зөвлөж байна. Хүний тархи зэрэг болж буй хоёр үйлдлийг хооронд нь холбоотойгоор тогтоож авдаг учраас сүүлд нь нэгийг нь эргээд давтаж байхад нөгөө нь аяндаа санаанд орж ирдэг. Үүнийг ассоциаци гэж нэрлэдэг. Бид лекц тэмдэглэж байх үедээ багшийн яриаг сонсох, тэмдэглэл бичих гэсэн хоёр үйлдлийг хослуулан хийдэг. Энэ хоёр үйлдэл уураг холбоотой чигээрээ уураг тархинд хадгалагдан үлддэг. Сүүлд нь лекцээ эргээд уншиж байхад багшийн ярьж хэлж, тайлбарлаж байсан бүхэн аяндаа санаанд орж ирнэ. Үүнд л лекцийг тэмдэглэж авахын хамгийн гол ач холбогдол оршиж байгаа юм. Харин тэмдэглэл бичиж аваагүй хүн бол лекцээ дорхноо мартана. Хүний бичсэн лекцийг хэд дахин уншсаны эцэст нэг юм ойлгох нь ч ойлгох л байх, харин багшийн хэлж тайлбарлаж байсан зүйлүүдийг эргэж санаж чадахгүй.

Лекц тэмдэглэж авах нь зайлшгүй хэрэгцээтэй гэдэг нь тодорхой болов. Тэгвэл тэмдэглэлээ яаж хамгийн ойлгомжтой хэлбэрээр хийх вэ?
Дараахь арван зөвлөгөөний дагуу лекцийн тэмдэглэл бичих чадвараа нэмэгдүүлээрэй!

1. Бичгийн цаасан дээр бич
Оюутан хүний хувьд ер нь үдээстэй дэвтэр дээр бичих нь тохиромжгүй. Харин А4 хэмжээтэй бичгийн цаасан дээр бичээд А4 хэмжээнд тохирсон хавтсанд цуглуулаад байх хэрэгтэй. Ойролцоо сэдэвтэй 2-3 хичээлийн лекцийг нэг хавтсанд хийж болно. Эсвэл хичээл тус бүрд хавтас гаргасан ч болно. Сүүлд нь хуудаснуудынхаа завсар зураг, хайчилбар, ном сонингоос болон (лекцэнд сууж чадаагүй үедээ) бусдын тэмдэглэлээс канондсон материал нэмж хийхэд амар. Канондоход ч бас А4 бичгийн цаас ашиглагддаг болохоор дэвтэр дээр бичдэг оюутнууд канондсон материалыг нугалаад дэвтэр завсраа хийдэг, аяндаа нөгөөдөх нь гээгддэг шүү дээ. Тэгвэл хавтсанд хийхэд нугалах шаардлагагүй, хаяж гээх аюул ч багатай. Ихэнхи дэвтрүүд хэт жижиг хуудастай нэг сэдвийг хэд хэдэн хуудсан дээр тарааж бичих болдог. Энэ нь тэмдэглэл бичихэд ч, сүүлд нь уншихад ч тохиромжгүй. Тэгвэл бичгийн цаасан дээр харьцангуй их материалыг багтааж болно.

2. Хуудасны зөвхөн нэг талд бич
Нөгөө талд нь сүүлд нь номноос тухайн сэдвээр уншсан зүйлүүд, мөн тухайн тухайн сэдэвтэй холбоотой гэрийн даалгавар, бие дааж хийсэн дасгал, бодлогууд гэх мэтийн нэмэлт материалуудыг бичиж болно.

3. Бичих талбараа хуваарил
Хуудсаа ямар ч зай завсаргүй болтол нь бичих хэрэггүй. Хүн арвич хямгач байж болно, гэхдээ ширхэг нь арван төгрөгийн үнэтэй бичгийн цаасыг хямгадаж, талбайг нь бүрэн дүүрэн ашиглах гэснээс болж лекцээ сүүлд нь уншиж ойлгох аргагүй болтол нь шахаад биччихвэл мөнгө хэмнэсний хэрэг гарахгүй. Бичих талбараа дараахь байдлаар хуваарилах хэрэгтэй.

Зураг 1: Лекцийн тэмдэглэл бичих хуудсыг хуваарилж бэлтгэх загвар

“Гарчиг” хэсэгт он сар өдөр, хичээлийн нэр, сэдвийн гарчиг, лекцийн дугаар, багшийн нэрийг бичнэ. “Сануулга” хэсэгт тухайн лекцээс сайн ойлгоогүй зүйлс, дэлгэрүүлж унших номын нэр, тогтооход хэцүү нэр томъёо, гадаад хэллэгүүд гэх мэт, сүүлд нь зайлшгүй сөхөж харах зүйлсээ тэмдэглэнэ. “Нэмэлт мэдээлэл” хэсэгт лекцийн явцад багшийн хийсэн нэмэлт тайлбар, нэр томъёонуудын гадаад хэл дээрхи орчуулга, багшаас оюутнуудад болон оюутнуудаас багшид тавьсан асуулт, хариултууд, тухайн сэдэвтэй холбогдолтойгоор өөрийнх санаад бууж ирсэн жишээнүүдийг тэмдэглэх, эсвэл сүүлд нь уншихад дөхөм болохуйц тайлбаруудыг өөрийнхөө үгээр бичих, зураглал, схем хийх зэргээр ашиглаж болно. Энэ хэсэг 5 см орчим зузаантай байх нь тохиромжтой. “Лекц бичих талбар” бол багшийн яриаг сонсох явцдаа тэмдэглэл бичих үндсэн талбар юм.

4. Багшийн ярианаас түүж бичиж ав
Багшийн яриаг бүгдийг тэмдэглэж авах шаардлагагүй. Ингэж зогсоо зайгүй бичээд байхаар сүүлдээ багш юу яриад байгааг ч ойлгохгүй, зөвхөн бичгийн машины үүрэгтэй робот болж хувирна. Нэгдүгээр курстээ л ийм муу зуршилтай болчихвол цаашид үүнийгээ залруулж авахад хэцүү. Тиймээс багшийн яриан дундаас өөрийнхөө мэддэг зүйлс, сул үг, бичиж авах онцын шаардлагагүй жишээ, тайлбар зэргийг орхиж, үнэхээр хэрэгтэйг нь түүж авч байвал зохино. Үүний тулд хамгийн гол нь анхааралтай сонсож сурах хэрэгтэй.

5. Хичээлтэй холбоотой санаад орж ирсэн зүйлүүдээ тэр дор нь бичиж үлдээ
Жишээ нь өөрөө мал маллаж өссөн оюутнууд мал аж ахуйн тухай лекц сонсож байхдаа багшийн яриа аавынх нь зааж өгч байснаас зөрөх юм бол тэр дор нь “нэмэлт мэдээлэл” хэсэгт тэмдэглэж аваад, боломж гармагц асууж лавлах хэрэгтэй.

6. Шинээр сонсож буй зүйлүүдээ урьд нь мэддэг зүйлүүдтэй холбохыг хичээ
Жишээ нь 3-р курстээ марктетингийн хичээл дээр бүтээгдэхүүний үнийн бодлогын талаар үзэж байхдаа 2-р курст “Эдийн засгийн онол” хичээлд үнийн тухай үзэж байсантайгаа харьцуулах гэх мэт. Тоймтой жишээ баримт, эсвэл асуулт санаад орж ирвэл тэр дор нь тэмдэглэж ав.

7. Товчлол хий
Товчилж бичиж болох үг бүрд товчлол хийж болно. Харин нэр томъёо, гадаад үг, мэргэжлийн хэллэгүүдийг бүтнээр нь бичих нь зүйтэй.

8. Өнгө, стил хэрэглэх
Зарим оюутнууд зөвхөн нэг өнгийн үзэг буюу тосон балаар лекцээ бичдэг. Мөн зарим нь дан текст урсгаад л бичээд байдаг. Ингэж дан өнгөөр, цул хэлбэрээр бичигдсэн ямар ч бичвэрийг уншихад төвөгтэй байдаг. Учир нь энэ үед хүний тархины зөвхөн зүүн талын хэсэг ажиллагаанд орно. Харин тэмдэглэлдээ өвөрмөц дүрслэл, схем оруулж, текстээ баяжуулах, улаан харандаа болон тод өнгийн тодруулагч хэрэглэж, чухал буюу ойлгоход төвөгтэй зарим үг, өгүүлбэр, нэр томъёоны доогуур нь зурж тодруулах, эсвэл хуудасны захад тэмдэглэгээ хийх (хүснэгт 1) гэх мэт аргуудыг хэрэглэвэл тархины баруун хэсэг ч бас ажиллаж эхэлнэ. Учир нь баруун хэсэг нь өнгө ялгах, геометрийн дүрслэлийн учрыг олох гэх мэт үйлдлүүдийг хийдэг. Ингэж тархины хоёр талыг жигд ажиллуулснаар хүн аливаа зүйлийг түргэн хугацаанд бүрэн гүйцэд ойлгож чадна.

Хүснэгт 1: Тэмдэглэгээ хийх жишээ

9. Эмх цэгцтэй бичих
Сонсож буй сэдвээ дотор нь жижиг хэсгүүдэд хувааж, эдгээр хэсгүүдээ дугаарлах, шаардлагатай бол зарим хэсгүүдийг дотор нь дахин ангилах зэргээр тодорхой бүтэц, эмх цэгц үүсгэх хэрэгтэй. Ингэвэл эргээд уншихад маш ойлгомжтой болно. Мөн текст доторхи тодорхойлолт, жишээ, баримт, таамаглалууд гэх мэт элементүүдийг бусад хэсгүүдээс ялгаж тодотгох стил гаргаж, үүнийгээ тууштай мөрдвөл зохино.

10. Эх сурвалжуудыг тэмдэглэж ав
Тухайн сэдвийн талаар дэлгэрүүлж уншиж болох ном, сонин, вэб хуудас гэх мэт эх сурвалжуудыг сайн тэмдэглэж ав. Сүүлд нь шалгалтанд бэлдэх, илтгэл, реферат, курсын ажил, дипломын ажил бичихэд хэрэг болно. Эх сурвалжийн тэмдэглэгээг хуудасны аль нэг хэсэгт тогтмол бичиж хэвш.